Avropa və amerika öLKƏLƏRİNİN Ən yeni tariXİ




Yüklə 2.15 Mb.
səhifə13/32
tarix21.02.2016
ölçüsü2.15 Mb.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   32

Böyük Britaniya Marqaret Tetçerin «yeni mühafizəkarlar» hökuməti dövründə (1979-1990-cı illər). 70-ci illərin sonlarında dünyanın qabaqcıl ölkələrinin əksəriyyətində sağların hakimiyyətə gəlməsi İngiltərədə də öz əksini tapdı. 1979-cu ilin mayın 4-də keçirilən parlament seçkilərində nümayəndələr palatasından olan 650 yerdən 390-nı mühafizəkarlar tutdu. Seçicilərin 13 milyondan çoxu mühafizəkarlara, 11 milyondan bir qədər çoxu isə leyboristlərə səs verdilər. 1959-cu ildən İngiltərə parlamentinin üzvü, 1975-ci ildə mühafizəkarlar partiyasının lideri, əvvəlki hökumətin dövründə təhsil naziri işləmiş və hələ o dövrdə sosial xərclərin azadılması təklifi ilə parlamentdə məsələ qaldırmış Marqaret Tetçer baş nazir kürsüsündə əyləşdi.

Tetçer hökuməti iqtisadi və sosial sahədə fövqəladə çətinliklərlə üzləşməli oldu. «Neft şoku» ağır nəticələr verdi. 1979-cu ildə İranda şah rejiminin devrilməsi və İran-İraq müharibəsinin başlanması ilə OPEK ölkələri dünya bazarında neftin qiymətini iki dəfə qaldırdılar. 1980-ci ildə Avropa ölkələrini yeni böhran dalğası bürüdü ki, bu özünü İngiltərədə daha ağır göstərdi. Böyük Britaniya hətta 1929-1933-cü illərdə də belə bir böhranla üzləşməmişdi. Ölkədə ümumi sənaye məhsulu istehsalı 12%, emal sənayesi 16%, yüngül sənaye 27%-ə qədər aşağı düşdü. İnflyasiya və işsizlik artdı. 1980-1981-ci illərdə işsizlərin sayı 1,5 milyondan 3,3 milyona çatdı. Buna baxmayaraq Tetçer hökuməti iqtisadiyyatın struktur islahatından əl çəkmədi. Hökumət ilk növbədə inflyasiyanın sürətini aşağı salmaq siyasəti yeritdi. «Qiymətli kredit» siyasətinə keçirildi. Böyük gəlirlərdən tutulan vergilər 3,5 mlrd. funt-sterlinq ixtisar edildi, büdcəyə gələn dolayı vergilərin çəkisi 1979-cu ildəki 34%-dən 1981-ci ildə 39%-ə qalxdı.

Tetçer öz daxili siyasətini «yeni mühafizəkar inqilab» adlandırdı. Dövlət kommunal və yol təsərrüfatı, mədəniyyət, maarifə çəkilən dövlət xərclərinin böyük miqyasda ixtisarına başladı. 1980-1981-ci illərdə onlara büdcədən çəkilən xərclər 4 milyard funt-sterlinq azadıldı. Eyni vaxtda dövlət aparatının tərkibinin və onların saxlanılması xərclərinin azaldılması başlandı. 1982-ci ilə qədər hökumətin tərkibindəki bütün sahə nazirlikləri ləğv edildi. Tetçerin apardığı siyasət artıq 1982-ci ildə öz nəticələrini verdi. Tetçer inflyasiyaya qarşı mübarizəni özünün ən şərəfli vəzifəsi hesab edirdi. M.Tetçer bu xətti tutmuşdu ki, İngiltərə güclü orduya və donanmaya malik olmalı, özünün nüvə silahını təkmilləşdirməlidir. Tetçer hökuməti milliləşdirilmiş iqtisadiyyat şöbələrinin ziyanla işlədiyini əsaslandıraraq sistematik özəlləşdirilməsi xəttini yeritməyə başladı.

Neft, kimya, aviasiya, gəmiqayırma, nəqliyyat və digər sənaye sahələrinin xüsusi mülkiyyətə çevrilməsi prosesində dövlət müəssisələrinin 2/3 hissəsi iştirak etdi. 21 dövlət kampaniyası özəlləşdirildi. 1984-1987-ci illərdə sənaye, nəqliyyat, kommersiya strukturlarının 1/3-i özəlləşdirildi. Daxili məhsul istehsalında dövlət bölməsinin payı 10%-dan 6,5%-ə endi. Tetçer hökuməti milliləşdirilmiş dövlət müəssisələrinə dövlət yardımını kəskin surətdə azaltdı. Dövlət bölməsinin ixtisarı nəticəsində bu sahəyə kapital qoyuluşu 50%-dən 25%-ə endi. İqtisadi proseslərin liberallaşdırılması xətti yeridildi. Bələdiyyə idarələrinin bir milyondan artıq mənzili satıldı. 1975-ci ildə Şimal dənizində neft yataqlarının kəşf edilməsi və 1979-cu ildə neft hasil edilməsi ölkənin gələcək inkişafının stimullarından biri oldu. Tetçerin siyasi iradəsi və təşkilatçılıq bacarığı öz işini gördü. 1982-1987-ci illərdə İngiltərə inkişaf sürətinə görə Avropa ölkələrinin hamısını ötüb keçdi. Dünyada beşinci yeri tutdu. «İngilis xəstəliyi», işsizlik, infilyasiya arxada qaldı. Britaniya sənayesinin rəqabət qabiliyyətini möhkəmləndirmək üçün hökumət ETİ-nin nailiyyətləri əsasında onun tamamilə yenidən təchiz edilməsi üçün böyük vəsait ayırdı, yeni sahələri inkişaf etdirən və əmək məhsuldarlığının artmasını stimullaşdıran sahibkarları həvəsləndirdi və bu öz nəticəsini verdi. Tetçer İngiltərənin keçmiş şöhrətini özünə qaytardı. İngiltərə artıq «Avropanın xəstə adamı» kimi tanınmadı. 1980-ci ildə işsizlik fəal əhalinin 10%-ni əhatə edirdi.

Tetçer hökuməti sahibkarlığın hüquqi əsaslarının nizama salınması üçün xüsusi tədbirlər gördü. 1985-ci ildə «Kompaniyalar haqqında yeni akt» qəbul edildi. Tetçer xırda və orta biznesin inkişafına xüsusi diqqət ayırdı. «Yeni mühafizəkarlar» üçün kiçik biznes-insan amilinin iqtisadi fəaliyyətdə rolunun artırılması, əməyin fərdiləşməsinin yüksək dərəcəsi, yaradıcı azadlıq, işçinin özünü təsdiq etməsi demək idi. Onlar «mülkiyyətçilərin milləti»ni yetişdirməklə təkcə kiçik biznesin inkişafının iqtisadi səmərəsini deyil, onun ictimaiyyətin psixologiyasına təsirini də düşünürdülər. 1980-ci ildən 1987-ci ilə qədər kiçik bizneslə məşğul olanların sayı 1,9 milyondan 3 milyona çatdı. 80-ci illərin sonunda işçilərinin sayı 20-ə qədər olan müəssisələrin sayı xüsusi bölmənin işçi qüvvəsinin 35%-ni təşkil edirdi. İrimiqyaslı özəlləşdirmə əhalinin geniş təbəqələrinə səhm sahibi olmaq imkanı verdi. 80-ci illərin sonunda Böyük Britaniya səhm sahiblərinin sayına görə ABŞ-dan sonra dünyada ikinci yeri tuturdu. Mülkiyyətçilər cəmiyyətinin formalaşması mənzil təsərrüfatı, tibbi xidmət, təhsil islahatları ilə yanaşı gedirdi. Bu isə «ümumi rifah dövləti»nin demontajı demək idi. Fərdi ev tikintisi genişləndi, bu sahədə kreditlər ayrıldı, tikinti kompaniyalarına vergi güzəştləri edildi. Bununla bərabər dövlətdən mənzil tikintisinə ayrılan vəsait iki dəfə azaldıldı. Standart həyat tərzindən əl çəkilməyə başlandı. Səhiyyə sahəsində Tetçer Hit kabinetinin siyasətini davam etdirdi. Təhsil sahəsində hökumət «təhsil plüralizmi»nin bərpa edilməsi proqramını irəli sürdü. 1980-ci ildə parlament təhsil haqqında qanun qəbul etdi. Həmin qanun tədris prosesinə validenylərin nəzarət hüququnu genişləndirirdi. Təsadüfi deyildir ki, 1987-ci il seçkiləri ərəfəsində hökumət bildirdi ki, son səkkiz ildə o təhsilin, səhiyyənin ehtiyaclarına əvvəlki hökumətlərdən daha çox vəsait xərcləmişdi. Tetçer hökumətinin səmərəli fəaliyyətinin nəticsi olaraq Britaniya iqtisadiyyatının inkişafının bütün göstəriciləri yaxşılaşmağa başladı. İstehsalın orta inkişaf sürəti 80-ci illərdə hər il 3-4% oldu. Xaricə kapital qoyuluşu artdı. İşsizlik 1987-ci ildəki 9,8%-dən 1989-cu ildə 6,8%-ə düşdü. 80-ci illərin ikinci yarısında əhalinin gəliri ildə 5% artdı. Bu dövrdə artıq 64% ingilis ailəsinin özünün şəxsi evi, 70%-dən çoxunun avtomobili var idi. Yarısından çoxu isə öz uşaqlarını pullu təhsil müəssisələrində oxudurdular. Əhalinin bu təbəqəsi özünü orta sinif adlandırırdı.

1988-1990-cı ildə özəlləşdirmənin yeni mərhələsi başlandı. Aerolimanlar, su təhcizatı sistemi və elektro­energetika özəlləşdirildi. 1988-ci ildə pensiya sistemi yenidən quruldu.

Şimali İrlandiya hadisələrinə daha sərt münasibət göstərildi. 1981-ci ildə oraya əlavə hərbi kontingent göndərildi. Katolik təşkilatlarının fəallarının məhkəmə prosesi başlandı.

Tetçerin hər hansı bir məsələyə prinsipial və sərt mövqedən yanaşması onun İngiltərədə və bütün dünyada «dəmir ledi» kimi tanınmasına səbəb oldu. O, hakimiyyətə aydın proqramla gəlmişdi və onları bir-bir həyata keçirməyə başladı. Marqaret Tetçer parlamentdə ilk çıxışlarında göstərdi ki, onun üçün əsas vəzifə İngiltərənin əvvəlki şöhrətini qaytarmaqdır. Sosial xərclər kəskin şəkildə ixtisar edildi. Zəhmətkeşlərin əmək haqları artırılmadı. Lakin dövlət xərcləri hərbi xərclər hesabına artdı. Belə ki, 1979-1980-ci illərdə hərbi xərclər 9 milyard funt-sterlinqdən 1980-84-cü illərdə 10 milyard funt sterlinqə, 1985/86-cı illərdə isə 18 milyard funt-sterlinqə çatdı.

Tetçer 1982-ci ilin aprel-iyul aylarında Argentina yaxınlığında Malvin (Folklend) adalarında baş verən hadisə zamanı özünün dönməzliyini bir daha nümayiş etdirdi. Malvin adaları tarixi nöqteyi-nəzərdən Argentinaya məxsus olsa da, adanın əhalisinin 2 mini ingilislər idi və onlar İngiltərənin tərəfində idi. Argentinada Xunta hakimiyyətə gəldikdən sonra adanı işğal etmək qərarına gəldi və oraya qoşun çıxartdı. Bu hadisə İngiltərədə böyük həyəcana səbəb oldu. 1982-ci ilin aprelində İngiltərə oraya 78 gəmi ilə 22 min nəfərlik qoşun çıxartdı. Adada ingilis bayrağı dalğalandı. İngiltərə hökuməti bildirdi ki, Malvin İngiltərənin hərbi bazasıdır və olacaqdır. Bu hadisə Tetçerə ölkədə və bütün dünyada böyük nüfuz qazandırdı. 1983-cü ildə Tetçer yeni parlament seçkiləri keçirdi və qələbə çaldı. O, İngiltərənin NATO-da mövqeyini gücləndirməyə nail oldu və göstərdi ki, NATO İngiltərəyə lazım olduğundan daha çox, İngiltərə NATO-ya lazımdır. Onun dövründə İrlandiyada nisbi sabitlik yarandı.

Fəhlə hərəkatına münasibətdə Tetçer başqa bir mövqe tutdu. 1979-cu ildə «Piketlər haqqında» verilən qanuna əsasən piketlər keçirən fəhlələrin ancaq o hissəsi işə bərpa edilə bilərdi ki, onlar həmkarlar ittifaqının üzvü olsunlar. 1981-ci ildə «Məşğulluq haqqında» qanun verildi ki, həmin qanun həmkarlar ittifaqının hüquqlarını məhdudlaşdırdı. 80-ci illərdə İngiltərədə rəngli əhaliyə münasibət xeyli kəskin xarakter aldı. 1982-ci ildə parlament «İngiltərə vətəndaşlığı» haqqında qanun qəbul etdi. Qanuna əsasən İngiltərə vətəndaşları üç kateqoriyaya bölündü:



  1. İngiltərənin öz vətəndaşları

  2. Başqa ölkələrdən gələn ağlar

  3. İmtiyazları xeyli məhdudlaşdırılmış dəriləri rəngli olanlar

Tetçerin hakimiyyətinin son dövründə hadisələrə münasibətdə radikallığının artması həm ölkədə, həm də mühafizəkarlar partiyasınnı öz daxilində ona qarşı müxalifəti gücləndirdi. Belə ki, onun parlamentdən keçirdiyi 18 yaşdan yuxarı gəlirlərindən asılı olmayaraq hamıdan vergi alınması haqqında qanun böyük narazılığa səbəb oldu. Xarici siyasətdə Tetçer AİB-ə münasibətdə belə hesab edirdi ki, İngiltərənin bu qurumda iştirakını daha çox genişləndirməyə ehtiyac yoxdur. Mühafizəkarlar partiyasının digər üzvləri isə belə hesab edirdi ki, buna zərurət var. Bütün bunlar ona gətirib çıxardı ki, on bir il yarım hakimiyyətdə olduqdan sonra 1990-cı ilin noyabrında Tetçer baş nazir vəzifəsindən öz siyasi varisi Con Meycorun xeyrinə istefa verdi.

Tetçerin həyata keçirdiyi tədbirlər sistemi «Tetçerizm» adı ilə tarixə daxil oldu.

«Tetçerizm»in başlıca müddəaları aşağıdakılardan ibarət idi:

- inkişaf edən hər cür iqtisadiyyatın hərəkətverici qüvvəsi sahibkarlıqdır. Dövlətin siyasi kursunun əsasını «azadlıq, hamı üçün imkan, sahibkarlıq ruhunu müdafiə, mülkiyyətçilərin demokratiyası» təşkil edir.

- dövlətin iqtisadi həyata müdaxiləsi minimuma endirilir, o, xüsusi təşəbbüsü heç cür buxovlamamalıdır.

- bütün əmək qabiliyyətli vətəndaşlar özləri özlərini təmin etməlidirlər. Dövlət və xeyriyyə təşkilatları ancaq əmək qabiliyyəti olmayan o adamlara yardım göstərir ki, onlar işləmək imkanından öz günahları üzündən məhrum olmayıblar. Bu prinsiplərə əsaslanan dövlət sosial proqramlardan imtina etməli, ya da onları minimuma endirməlidir.

- dövlət defisitsiz, balanslaşdırılmış büdcəyə malik olmalıdır. Onun mühüm hissəsi əhalinin öz gəlirinə uyğun surətdə ödədiyi vergilərdən ibarət olur. Qənaət rejiminə və xərclərin ixtisar edilməsinə ciddi surətdə əməl olunmalıdır.

- həmkarlar ittifaqları başqa adamların mənafeyfinə toxunmadan zəhmətkeşlərin mənafeyini qanunu vasitələrlə müdafiə etmək hüququna malikdir. Tətillər cəmiyyətə zərər vurur, buna görə də bu hüquqlar məhdudlaşdırılmalıdır.



İngiltərə C.Meycorun baş nazir olduğu «yeni mühafizəkar hökuməti» dövründə (1990-1997-ci illər). Con Meycor hələ 1989-cu ilin iyulundan xarici işlər naziri olarkən tanınmışdı. Onun şəxsi nüfuzu yüksək idi və «dəmir ledinin» stilindən yorulmuş əhali onu rəğbətlə qarşıladı. O hakimiyyətə gələn kimi «can vergisi»ni təxirə saldı. Vətəndaşlardan gəlirlərinin səviyyəsinə görə vergi alınmağa başladı. 90-cı illərin əvvəllərində ölkədə başlıca göstəricilər üzrə inkişaf aşağı düşsə də, hökumət iqtisadi siyasət sahəsində radikal addımlar atmaqdan çəkindi. Seçkiqabağı kampaniyada o, Tetçerin inadkar, fəal elektoratı səfərlərlərliyə almaq taktikasından imtina edərək, cəmiyyətin geniş təbəqələrinin simpatiyasını qazanmağı üstün tutdu. 1992-ci ilin aprelin 2-də icma palatasına keçirilən seçkilərdə mühafizəkarlar partiyası 41,9% səs alaraq əksəriyyət qazandı. Mühafizəkarlar partiyası daxilindəki müxalifəti aradan qaldırmaq üçün Con Meycor ən sərt metodlara əl atmalı oldu. Siyasi şəraitin sabitləşməsi ölkənin iqtisadi vəziyyətini də yaxşılaşdırdı. 1992-ci ildə iqtisadiyyatda canlanma müşahidə edilməyə başladı. 1997-ci ilə qədər inkişafın dinamikası Avropa İttifaqının digər ölkələrini ötüb keçdi. Qadınların fəallığı artdı. Onlar 1997-ci ildə fəhlə və qulluqçuların 47%-ni təşkil edirdilər. Sənaye bölməsi fasiləsiz artmağa başladı. Sənayedə əmək məhsuldarlığı ildə 3-4% artdı. Kapital qoyuluşu isə çox az artdı. Meycor hökuməti kiçik biznesin maraqlarını nəzərə alaraq 1992-ci ildə «Kiçik biznesin xartiyası» sənədini işləyib hazırladı. Onlara kredit ayrıldı və vergi güzəştləri edildi Özəlləşdirmə davam etdirildi. 1994-1995-ci illərdə idxal 4-5%, ixrac isə 10% artırıldı. Müharibədən sonrakı dövrdə ilk dəfə olaraq iqtisadi artımın sürəti qiymətlərin artma tempini qabaqladı. «Sərt iqtisadi qənaət» siyasəti həyata keçirildi. Böyük Britaniya Aİ-nın «Sosial xartiyası»na qoşulmadı.

Vətəndaş cəmiyyətinin hüququ əsasları möhkəmləndirildi. Hökumət 1992-1993-cü illərdə «Vətəndaş xartiyası» adı altında «Valideynlərin xarityası», «Pasientlərin xartiyası», «Mənzildəki ailə başçılarının xartiyası», «İstehlakçıların xartiyası», «İş axtaranların xartiyası», «Sərnişinlərin xartiyası» adlı sənədlər qəbul etdi. 1994-cü ilin sonuna qədər xartiyaların sayı 40-a çatdı.

Meycorun dövründə regionlaşma siyasəti də xeyli fəallaşdı. Şotlandiya, Şimali İrlandiya, Uels kimi nisbətən geridə qalmış rayonların iqtisadi inkişafını stimullaşdırmaq istiqaməti götürüldü. Uelsdə vali dilinin məktəblərdə tədrisinə icazə verildi. 1994-cü il qanununa əsasən Uelsin inzibati-ərazi quruluşu möhkəmləndirildi. 1995-ci ilin əvvəllərində İngiltərə və İrlandiya dövləti arasında Olster problemini həll etmək üçün birgə saziş imzalandı. Britaniya hökuməti Şimali İrlandiyaya özünün «daimi əyaləti» kimi baxmaq haqqındakı qanunvericilik aktına yenidən baxacağına söz verdi.

1997-ci il parlament seçkilərində Şimali İrlandiya, Şotlandiya və Uelsdə mühafizəkarlar partiyasının nüfuzunun bir qədər zəifləməsi özünü göstərdi.



XX əsrin 80-ci illəri və 90-cı illərinin birinci yarısında Böyük Britaniyanın xarici siyasəti. Tetçer hökumətinin xarici siyasəti Böyük Britaniyanın böyük dövlət kimi dirçəldilməsinə yönəldilmişdi. Böyük Britaniya Millətlər birliyinə daxil olan ölkələrdə bu dövrdə vəziyyət yaxşı deyildi. Böyük Britaniya 1979-cu ildə Lusakada olan konfransda Cənubi Pobeziyada konstitusiya islahatlarının keçirilməsinə təminat verdi. 1980-ci ildə Zimbabve də müstəqil dövlət kimi Birliyin üzvü oldu. Tetçer çalışırdı ki, Birlik tədricən çoxtərəfli beynəlxalq təşkilata çevrilsin, onun fəaliyyəti «xüsusi münasibətlərə» görə deyil, adi beynəlxalq hüquq normaları əsasında qurulsun. Belə yanaşma Birliyin 1987-ci il Vankuver bəyannaməsi ilə qəti şəkildə möhkəmləndirildi. Əsas məqsəd birlikdə Böyük Britaniyanın mövqeyini gücləndirmək idi. Həmçinin Böyük Britaniyanın NATO-da mövqeyinin möhkəmləndirilməsi siyasəti yeridildi.

1983-cü ildə Tetçerin Vaşinqtona səfəri ABŞ və Böyük Britaniya arasında «xüsusi münasibətlər» olduğunu bir daha nümayiş etdirdi. 80-ci illərin ikinci yarısında Böyük Britaniya ABŞ-ın strateji müttəfiqi idi. ABŞ-ın İrana, Əfqanıstana, Nikaraquaya qarşı sərt münasibəti London tərəfindən müdafiə edilirdi. 1986-cı ildə ABŞ-ın Liviyaya qarşı hərbi aksiyasını İngiltərə bəyəndi. Vaşinqtonun «Strateji müdafiə təşəbbüsü» strategiyasının inkişafında Böyük Britaniya diplomatiyası da iştirak etdi. Antisovet kampaniyaya başlayaraq Moskva olimpiadasını baykot etdi. Qlobal məsələlərdə ABŞ-İngiltərə birgə münasibətləri möhkəmləndi. Böyük Britaniya ərazisində 160 ortamənzilli raketin yerləşməsinə icazə verdi. ABŞ-ın «Traydent» adlı sualtı nüvə qayıqlarının hazırlanmasının modernizasiyasını müdafiə etdi. SSRİ-də M.Qorbaçovun hakimiyyətə gəlməsini İngiltərə alqışladı. 1986-1987-ci illərdə bir sıra məsələlərdə Sovet-Britaniya dialoqu oldu. 1987-ci ildə M.Tetçer SSRİ-yə rəsmi səfər etdi. Meycorun dövründə də bu münasibətlər davam etdirildi.

Meycor əvvəl SSRİ-nin dağılmasını separatizm kimi qiymətləndirdi. 1991-ci ilin yanvarında Latviya və Litvadakı hadisələrə sərt münasibətini bildirdi. Avropa dövlət başçılarından birinci olaraq Meycor Moskvada 1991-ci il avqust qiyamını mühakimə etdi. Rusiyanı SSRİ-nin varisi kimi tanıdı. 1992-ci ildə Londonda Rusiya ilə Böyük Britaniya arasında münasibətlərin prinsipləri haqqında müddətsiz müqavilə bağlandı. 1994-cü ildə kraliçə II Yelezaveta Rusiyaya rəsmi səfər etdi.

Meycorun dövründə də ABŞ-İngiltərə münasibətləri birmənalı şəkildə inkişaf etdi. İran körfəzində BMT-nin hərbi əməliyyatlarında, 1991-ci ildə İraqa qarşı «Səhrada tufan» əməliyyatında İngiltərə də iştirak etdi. Lakin 1993-cü ildən İngiltərə-ABŞ münasibətlərində yaxınlıq azalmağa başladı. Bu özünü Bosniya və Hersoqovina məsələsində bir daha göstərdi. İngiltərə sülh məramlı qüvvəllərin hərbi əməliyyatda iştirakına qarşı çıxdı. 1995-ci ildə sülh müqaviləsinin bağlan­masında İngiltərə vasitəçi kimi çıxış etdi.

Qərbi Avropa ilə inteqrasiya məsələsi İngiltərə xarici siyasətinin bu dövrdə əsas halqalarından idi. Tetçerdən fərqli olaraq Meycor Qərbi Avropa ilə inteqrasiyanı möhkəm­ləndirmək tərəfdarı idi və bu sahədə mühüm addımlar atdı.

Entoni Bleerin «yeni liberalizmi». XX əsrin 90-cı illərində leyborist hərəkatın yeni ideoloji və siyasi simasının dəyişməsinin fəallaşması davam edirdi. Leyboristlər partiyasının lideri N.Kinnok bu dəyişikliyə uyğunlaşmağı bacarmadığına görə istefaya getdi. 1992-ci ildə onu C.Smit əvəz etdi və o, islahatçılıq kursunu davam etdirdi. O, tred-yunionların leyboristlər partiyasına təsirini xeyli zəiflətməyi bacardı. 1994-cü ilin mayında C.Smitin ölümündən sonra partiyada dəyişiklər davam etdi. Partiyanın lideri 40 yaşlı Entoni Bleer oldu və o, C.Smitin işini davam etdirdi.

1995-ci ildə olmuş leyboristlər partiyasının qurultayında partiyanın yeni nizamnaməsi qəbul edildi ki, həmin sənəddə əsas istiqamət dinamizm və rəqabətə əsaslanan «ədalətli cəmiyyət» qurmağa yönəldilmişdi.

1997-ci il parlament seçkiləri kampaniyasında irəli sürülən manifestdə «yeni leyborizm» ideyası əsas götürül­müşdü. Partiya hüquqi islahatlar aparacağını və xarici siyasət kursunu dəyişəcəyini elan etdi. Həmçinin lordlar palatasında da islahatlar aparılacağı göstərilirdi. Propor­sional seçki sistemi, Şotlandiya, Uels və Şimali İrlandiyada konstitusiya islahatları keçiriləcəyi vəd edilirdi. Leyboristlər Aİ-nin «Sosial xartiya»sına və Avropa valyuta sisteminə qoşulmağa hazır ol­duq­larını bildirdlər. «Amerika amilindən» istifadə edərək Bleer seçkilər ərəfəsində B.Klitonla dostluq münasibətləri yaratmağı bacardı.

Bu dövrdə mühafizəkarlar çox ləng siyasət yeridirdi. Liberal demokratlar partiyasının bu dövrdə nüfuzu xeyli qalxdı. Onlar Cənub-Şərqi İngiltərənin elektoratını öz tərəf­lərinə çəkə bilmişdilər. Onların əsas ideyası «kommunalizm» idi.

1997-ci ilin mayında keçirilən parlament seçkiləri nəticəsində leyboristlər 45% səs toplayaraq 659 yerdən 419-nu, mühafizəkarlar son 90 ildə ən az, yəni 30,2% səs alaraq 165 yeri tutdular. Liberal dekmoratlar partiyası 34 dairədə qələbə çalaraq 17% səs topladı. Şotlandiya milli partiyası Şot­landiyanın tam müstəqilliyi şüarını irəli sürərək Şot­landiyada 22% səs aldı.

Uelsdəki «Pleyd Kimri» partiyası isə Uels seçici­lərinin 10%-inin səsini topladı.

Entoni Bleerin başçılığı altında «yeni leyborist höku­məti» təşkil edildi. Bu hökumət əvvəlki Meycor höku­mətinin iqtisadi strategiyasını dəyişmədi. Xüsusi bölmə iqtisadiyyatda qaldı. Dövlətin iqtisadi proseslərə müdaxiləsi minimum səviy­yədə idi, sahibkarların fəallığına şərait yaradılırdı, isteh­salın texnika-texnologiya bazasının möhkəmləndirilmə­sinə xüsusi diqqət yetirilirdi.

90-cı illərin sonunda da Böyük Britaniya iqtisadi artım sü­rətini saxlayırdı. Birinci yeri xidmət sahəsi tuturdu. Hökumətin yeritdiyi iqtisadi siyasət İngiltərə mallarının dünya bazarında rəqabət qabiliyyətini yüksək səviyyədə qalmasını təmin edirdi. 1999-cu ildə hökumət əmək bazarının inkişafı ilə əlaqədar xüsusi proqram qəbul etd.i Bundan başqa gənclər üçün iş yerlərinin açılması və onların işlə təmin edilməsinə təminat verən xüsusi proqram qəbul edildi. Bu proqramı həyata keçirmək üçün büdcədən 5,7 milyard dollar vəsait ayrılırdı.

90-cı illərin sonunda da Böyük Britaniyada investisiya fəallığı fövqəladə yüksək səviyyədə idi. Britaniya iqtisadiyyatı xarici biznesə kapital qoyuluşu üçün əlverişli bazar idi. Bu dövrdə Böyük Britaniyada 13 min xarici kompaniya fəaliyyət göstərirdi.

Leyboristlər imtiyazları ixtisar etmək hesabına vergiləri genişləndirmək siyasəti yetirməyə başladılar. Bleer hökuməti ümumi gəlir vergisini 20%-ə, şəxsi gəlir vergisini isə 10%-ə qədər azaltdı. Beləliklə, Böyük Britaniya inkişaf etmiş ölkələr içərisində birbaşa vergilərin ən aşağı səviyyədə olduğu ölkələrdən biri oldu. Hökumətin maliyyə siyasəti büdcə kə­si­rini tədricən azaltmağa doğru yönəldilmişdi. 1999-cu ildə ölkədə inflyasiyanın səviyyəsi cəmi 3,4% təşkil edirdi. 1998-ci ildə Böyük Britaniya ixraca görə dünyada beşinci yeri, idxala görə isə üçüncü yeri tuturdu. Əsas makroiqtisadi göstəricilərə görə İngiltərə iqtisadiyyatı AFR və Fransanın sosialist-bazar tə­sər­rüfatını ötüb keçmişdi.

Hökumət sosial siyasətə də diqqət ayırdı. 1998-ci ildə hökumət sosial proqram qəbul etdi. Real gəliri ən aşağı olan 10% yoxsul ailəyə dövlətin etdiyi kömək 9,3% artdı, 10% varlı ailəyə isə dövlət köməyi 0,7% aşağı salındı. Təhsil, texniki-peşə təlimi, səhiyyəyə, gənclər üçün yeni iş yerləri açılmasına xeyli vəsait ayrıldı. Tələbələrin 2/3 hissəsi dövlət hesabına təhsillə əhatə olundu. Telefon əlaqəsinin və nəqliyyat sisteminin də modernləşdirilməsi sürətləndirildi.

1999-cu ildə uşaqların müdafiəsi, yeniyetmə yaşına çatmamışlara analıq probleminin həllinə dair, həmçinin yeniyetmələr arasında narkomaniya əleyhinə mübarizə haqqında proqramlar qəbul edildi.

Konstitusiya-seçki hüququ sistemi, lordlar palatasının islahatı və devolyusiya sisteminin inkişafı istiqamətində iş aparılmağa başlandı. Mojaritar-proporsional seçki sisteminə keçmək məsələsi lordlar palatası tərəfindən qəbul edilmədi. Belə olduqda hökumət lordlar palatasının islahatına başladı. 1999-cu ildə irsi perlik ləğv edildi. Lordluq titulu yuxarı palatada artıq ömürlük olmur, bu titul ictimai həyatın bu və ya digər sahəsində xidmətə görə verilirdi. Perin təltif edilməsi yenə də kralın ixtiyarında qalsa da, artıq onun namizədliyinin sürülməsi xüsusi müstəqil komissiyanın funksiyası idi. 1999-cu ildə lordlar palatası bu islahat haqqında billi bəyəndi. 221 üzvdən cəmi 81-i onun əleyhinə oldu.

1997-ci ilin sentyabrında Şotlandiya və Uels böyük muxtariyyət hüququ aldılar. Bu proses gevolution adını aldı.

1997-ci ildə Uels və Şotlandiyada yerli qanunverici məclisin təşkili ilə əlaqədar referendum keçirildi. Uelsdə yerli seçicilərin 50%-i iştirak edirdi. Ona görə də burada keçirilən referendum məhdud xarakter daşıyırdı. Burada təşkil edilən yerli assambleya regional qanunlar verə və vergilər qoya bilməzdi. Ancaq regionun iqtisadi inkişafı, kənd təsərrüfatı, təhsil, mədəniyyət, ekologiya məsələləri onun sərəncamında idi. Assambleya mərkəzi hökumətdən ildə 8 mlrd. funt-sterliq dotasiya almaq imkanı əldə etdi.

Şotlandiyada konstitusiya islahatını yerli əhalinin 74%-i bəyəndi. Təşkil edilən Şotlandiya parlamenti xeyli səlahiyyətlər aldı, o cümlədən regional qanunlar qəbul edə, vergi qoya və onu dəyişdirə bilərdi. Lakin Şotlandiya parlamentinə seçkilərdə leyboristlərin (112 səsdən 56-nı) səslərin əksəriyyətini qazanması Şotlandiyanın ayrılması imkanını aradan qaldırdı. Şotlandiya milli partiyası cəmi 28 yer aldı. Şotlandiya parlamentinin rəsmi açılışı 1999-cu ilin iyulun 1-də oldu.

Bleer İrlandiya məsələsində də uğur qazana bildi. O, hakimiyyətə gəldikdən sonra elan etdi ki, İrlandiya və İngiltərə hökuməti arasında gedən danışıqlarda Şinn feyn partiyasının iştirak etməsinə etiraz etmir. ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə 1998-ci ilin aprelində Şimali İrlandiya üzrə üçtərəfli sülh müqaviləsi imzalandı. Şimali İrlandiyanın siyasi muxtariyyəti bərpa edildi. Əvvəlki Stormatdan fərqli olaraq yeni təşkil edilmiş Milli assambleya «razılığa uyğun» gələn qaydalar üzrə işləməli, onun qəbul etdiyi qərarlar deputatlar tərəfindən bəyənilməli, katolik və protestant icmalar tərəfindən təqdim edilməli idi. İrlandiya Olsterə qarşı iddialarından əl çəkdi. Britaniya hökuməti də Şimali İrlandiyada məhdud səlahiyyətlərə malik ümumirland yerli özünüidarə orqanları təşkil edilməsinə razılaşdı. Sülh müqaviləsi 1998-ci ilin 22 may referendumu ilə təsdiq edildi. Olsterdə 71%, İrlandiyada 94% onun lehinə səs verildi. 1998-ci ilin iyununda Şimali İrlandiyada Milli assambleyaya seçkilər keçirildi. Assambleya Şimali irland hökumətini formalaşdırmağa başladı. 1999-cu ildə İngiltərə qoşunlarını Şimali İrlandiyadan çıxartmaq haqqında qərar qəbul etdi. Lakin İRO (İrlandiya Respublika Ordusu) tərkisilah edilmədi. Yenidən terror aktları davam etməyə başladı.

Bleer hökumətinin xarici siyasətində ABŞ-la yaxınlıq əsas yer tuturdu. London ABŞ-ın Sudan və Əfqanıstanı bombardman etməsini müdafiə etdi. vərəq 3. 2001-ci ilin sentyabrında baş verən Nyu-Yorkdakı terror aktından sonra ABŞ-ın Əfqanıstandakı taliban rejimini devirmək üçün oraya, 2003-cü ilin martında isə İraqa qarşı müdaxiləsində İngiltərə də iştirak etdi.

1999-cu ilin sonunda Starmont çağrıldı və Olsteri idarə etmək üçün orqan təşkil edildi. Şimali İrlandiyada ekstremist qrupları 2007-ci ilə qədər tərksilah etmək nəzərdə tutuldu. 2001-ci ilin oktyabrından bu işə başlanıldı. Nyu-Yorkda 2001-ci ilin sentyabrın 11-də baş verən terror hadisəsinin buna böyük təsiri oldu. 2003 və 2007-ci illərdə keçirilən parlament seçkiləri nəticəsində protestant və katoliklərdən ibarət qarışıq hökumət təşkil edildi. 2007-ci ilin iyulun 31-dən avqustun 1-nə keçən gecə Böyük Britaniya qoşunlarının Şimali İrlandiya ərazisindən çıxarılması prosesi başa çatdı.

1992-ci illə müqayisədə 2005-ci ildə inflyasiya sabit qalaraq ildə 2%-i keçmədi ki, bu son 30 ildə ən aşağı faiz iddi. Ümumidaxili məhsul bu dövrdə 3% artmış, işsizlik 5%-dən aşağı düşmüşdü. E.Bleer hökuməti seçkilərin beş ildən bir deyil, dörd ildən bir keçirilməsi haqqında qərar qəbul etdi. Ona görə də 2005-ci ilin aprelində parlament buraxıldı, mayın 5-də yeni seçkilər keçirildi. Bu dövrdə Tetçerin islahatları nəticəsində həmkralar ititfaqlarının zəifləməsi leyboristlər partiyasının “yeni leyborizm” xətti irəli sürməsinə səbəb oldu. Nəticədə partiya bütün cəmiyyətlə əlaqə yaratmağa başladı, fəhlə sinfinin partiyasından “bir millətin” partiyasına çevrildi.

Bütün bunlar 2005-ci ilin mayında parlament seçkilərində onların qələbəsini təmin etdi. Ingiltərə tarixində leyboristlər üç dəfə dalbadal qələbə çaldılar. E.Bleer üçüncü dəfə hökumməti təşkil etdi. Hökumət öz fəaliyyətini səhiyyə, təhsil, küçə cinayətləri ilə mübarizə, ailəni müdafiə, immiqrasiya ilə əlaqədar məsələlər istiqamətinə yönəltdi.

2005-ci ilin iyulun 7-də olmuş üç metro qatarında və bir avtobusda 32 nəfərin həlak olması ilə nəticələnən terror aktı leyboristlərin nüfuzuna mənfi təsir etdi. Narazılığı aradan qaldırmaq üçün hökumət 2005-ci ilin noyabrında onillik ərzində AES tikilməsi haqqında plan qəbul etdi. Bu plan ölkənin enerji təhlükəsizliyini təmin etməli idi. Atom reaktorlarının təşkili üçün 12 mlrd f.st.pul ayrılmalı idi.

2007-ci ilin iyunun 27-də E.Bleer istefa verdi. Onu E.Bleer hökumətində maliyyə naziri vəzifəsini tutmuş Qordon Braun əvəz etdi. Braun hökuməti ucuz və ekoloji mənzillər tikintisinə diqqəti artırdı, hakimiyyətin xalq qarşısında məsuliyyətini yüksəltdi. İmmiqrasiya üzərində nəzarət qoyuldu.

2007-ci ilin payızında ölkənin maliyyə-iqtisadi göstəriciləri aşağı düşməyə başladı. Inflyasiya yüksəldi, işsizlik artdı. Ölkəni kredit böhranı bürüdü. İki böyük bank milliləşdirildi. Coutts bankı da milliəşdirildi. Orada kraliça II Yelizavetanın şəxsi hesabı saxlanırdı. 2008-ci ilin aprelində gəlir vergisinin islahatı keçirildi. Vergilər 22%-dən 20%-ə qədər azaldı.

1997-2007-ci illərdə ölkəyə xarici vətəndaşların axını 9% artmışdı. 2008-ci ildə Q.Braun hökuməti mühacirlər üzərində sərt nəzarətə dair bir plan hazırladı. Vətəndaşlıq almaq müddəti beş ildən altı ilə qaldırıldı. Bu müddətdə mühacir üç mərhələdən keçməli idi, müvəqqəti sığınacaq statusu, sınaq müddəti ilə əlaqədar vətəndaş statusu, “Britaniya həyat tərzi” mövzu üzrə test vermək.

1997-ci ilin noyabrın 11-də E.Bleer xarici siyasətə dair proqram xarakterli nitqində fəal Avropa siyasəti, güclü transatlantika alyansı, sərbəst ticarət, millətlərarası bir sıra problemlərin həllini ən mühüm məsələlər kimi qarşıya qoydu.

1997-ci ilin iyununda Böyük Britaniya Amsterdam müqaviləsini imzalayaraq Aİ-nin sosial xartiyasına qoşuldu. 2007-ci ilin dekabrında Böyük Britaniya Aİ-nin islahatı haqqında Lissabon müqaviləsini imzaladı.

Böyük Britaniya NATO-nu Şərqə doğru genişlənməsini bəyəndi. 2002-ci ildə NATO-ya Pribaltika respublikaları, Rumıniya, Sloveniya, Slovakiya, Bolqarıstan dəvət olunmasını dəstəklədi. 1998-ci ilin dekabrında Böyük Britaniya ABŞ-la birlikdə İraqa qarşı “Səhrada tülkü”, 1999-cu ilin mart-aprelində Kosova problemi ilə əlaqədar Serbiyaya qarşı aparılan hərbi əməliyyatlarda iştirak etdi. 2001-ci ilin oktyabrında Əfqanıstana qarşı çevrilmiş antiterror əməliyyatında iştirak etdi. 2003-cü ilin martın 20-də Böyük Britaniya parlamenti İraqla müharibəyə girmək haqqında qərar qəbul etdi. İraka 45 minlik ordu göndərildi.

2008-ci ilin fevralında Böyük Britaniya Kosovanın müstəqilliyini tanıdı.

Böyük Britaniiyanın Rusiyaya münasibəti bu dövrdə də sabit deyildi. Litvinskinin işi ilə əlaqədar 2007-ci ildə münasibətlər gərginləşdi. 2008-ci ilin avqustun 8-12-də olan rus-gürcü müharibəsindən sonra Rusiyaya etimadsızlıq gücləndi.

Bu dövrdə Cəbəllütariq boğazı ilə əlaqədar İspaniya ilə Böyük Britaniya arasında olan mübahisə qismən həll edildi. 2001-ci ilin oktyabrında bağlanan sazişə görə hər iki dövlətin burada suverenliyi təmin edilmiş oldu.

Leyboristlər hökuməti Azərbaycan Respublikası ilə də münasibətləri inkişaf etdirməkdə maraqlıdır. 1998-ci ilin iyulunda prezident H.Əliyevin, 2004-cü ilin dekabrında prezident İ.Əliyevin bu ölkəyə rəsmi səfərləri zamanı Böyük Britaniya Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünü müdafiə etmiş, Dağlıq Qarabağ probleminin dinc yolla həlli tərəfdarı olduğunu bildirmişdir.


1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   32


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə