Astronomiya. Onun bölmələri,öyrəndiyi əsas mənbələr




Yüklə 196.13 Kb.
səhifə1/4
tarix11.03.2016
ölçüsü196.13 Kb.
  1   2   3   4
Astronomiya.

Onun bölmələri,öyrəndiyi əsas mənbələr

Astronomiya ən qədim təbiət elmidir.O,göy cisimlərini öyrənir.Yunanca “astron”-göy cismi,ulduz,”nomos”-qanun,elm deməkdir.Bir neçə elmi istiqamətlərdən və ona daxil olan bölmələrdən ibarətdir.

1.Astrometriya,nəzəri astronomiya və göy mexanikası

2.Astrofizika və ulduz astronomiyası

3.Kosmoqoniya

4.Kosmologiya


1. Astrometriya zaman və məkanın ölçülməsi haqqında elmdir və 3 hissədən ibarətdir:

a)sferik astronomiya

b)fundamental astrometriya

c)praktik astronomiya


a)sferik astronomiyada müxtəlif astronomik koordinat sistemləri,bu sistemdə göy cisimlərinin və süni peyklərin koordinatlarının təyini və bu koordinatların zamandan asılı olaraq dəyişməsi ilə əlaqədar məsələlərin riyazi həlli üsulları vaxtın hesablanmasının nəzəri əsasları öyrənilir.

b)fundamental astrometriyada parlaq ulduzların ekvatorial koordinatları dəqiq təyin edilir.Burada ulduzların hərəkəti öyrəlinir və kotoloqları tərtib edilir.
c)praktik astronomiyada astrometriya müşahidə cihazlarının nəzəriyyəsi, müşahidə aparılması,vaxt xidməti,coğrafi koordinatların təyini,dənizçilik və təyyarəçilik naviqasiyalarına,kosmik naviqasiyaya və geodeziyaya astronomiyanın tətbiqi ilə əlaqədar məsələlər öyrənilir.

Nəzəri astronomiya və göy mexanikası-burada yerin fırlanma nəzəriyyəsi ay və planetlərin hərəkətinin nəzəriyyəsi,ulduzların nəzəriyyəsi,təbii və süni peyklərin nəzəriyyəsi, göy cisimlərinin fiqurları və onların hərəkətə təsirini nəzərə almaq üsulları və s.öyrənilir.Bu məsələlərin həllinə göy mexanikasının tətqiqat üsulları tətbiq edilir.Bundan başqa göy mexanikasında öyrənilən məsələlərə cazibə nəzəriyyəsi,n cisim məsələsi,yəni bir-birini Nyutonun ümumdünya cazibə qanunu ilə cəzb edən n maddi nöqtənin hərəkəti və s.daxildir.1-ci istiqaməti təşkil edən bu 3 bölməyə birlikdə klassik astronomiya da deyilir.
2.Astrofizika-müasir astronomiyanın ən böyük və sürətlə inkişaf edən bölməsidir.Özü 2 hissədən ibarətdir:

a)praktik astrofizika

b)nəzəri astrofizika

Praktik astrofizikada astrofizika texnikası nəzəriyyəsi,bu texnikadan istifadə metodikası,alınan müşahidə materiallarının işlədilməsi metodikası,radioelektronika,hesablama texnikası avtomatlaşdırılması və s.problemləri,nəzəri astrofizikada isə astrofizika məsələlərinin qoyulması müşahidə materialları əsasında kainat obyektlərinin fiziki təbiətinin öyrənilməsi,bu obyektlərdə gedən fiziki proseslərin aşkara çıxarılması eləcə də bu obyektlərin mümkün qarşılıqlı əlaqə və təsirlərinin problemləri öyrənilir.Yeni müşahidə üsullarının yaranması və inkişafı müasir astrofizikada yeni tədqiqat sahələrinin yaranmasına səbəb olmuşdur.Onlardan radioastronomiya,qamma və rentgen astronomiya,ultrabənövşəyi astronomiya,infroqırmızı astronomiyanı göstərmək olar.

Ulduz astronomiyası ulduzların,ulduz sistemlərinin,ulduzlararası mühitin fəza paylanması,hərəkəti,buradakı qanunauyğunluqları kinematik,dinamik və fiziki baxımdan aşkara çıxarılması kimi məsələləri öyrənir.
3.Kosmoqoniya-Günəş sistemlərinin,ulduz sistemlərinin mənşəyi və təkamülü problemlərini öyrənir.
4.Kosmologiyada isə kainatın quruluşu,onun 1 obyekt kimi fizikası,mənşəyi,təkamülü və ümumi qanunauyğunluqları öyrənilir. Kosmologiya problemlərini həll etmək üçün nisbilik nəzəriyyəsi və mürəkkəb riyazi əməliyyatlar tətbiq etməklə astrofizika və ulduzlar astronomiyasının müəyyən nəticələrindən istifadə olunur.Nisbilik nəzəriyyəsini tətbiq etməklə astrofizika problemlərini öyrənən elm sahəsi relyativistik astrofizika adlanır və kosmologiya ilə sıx əlaqədardır.Beləliklə,4 istiqamətin əhatə etdiyi problemlərdən görünür ki,onlar bir-birindən ayrılmazdırlar.


Astronomiya tarixindən

Eramızdan 3min il əvvəl 1günəş ilində 360 günün olduğunu söyləmişdilər.

Çinlilər isə 366 sutka olduğunu söyləmişdilər.

Yunanlar ilk dəfə Yerin fırlanan kürə olduğunu söyləmiş,radiusunu hesablamışdılar.

Nəsrəddin Tusi də Yerin fırlandığını demişdir,(1201-1274)məşhur marağa rəsətxanasını yaratmışdır.Burada 1273-cü ildə ulduz qlobusu hazırlanır.Həmin o qlobus indi Almaniyanın rəsm qaleriyasında saxlanılır.

Kopernikin 1543-cü ildə “Göy sferalarının dolanmaları haqqında” kitabı çıxarılır.Burada mərkəzdə Günəşin olduğu söylənilir.

Kepler 1609-1618-ci ildə planetlərin harəkətinə aid 3 qanun verir.Qaliley(1564-1642)ətalət qanununu kəşf edir.Nyuton(1643-1727)dinamikanın 3 qanununu və ümumdünya cazibə qanununu kəşf edəndən sonra astronomiyada çox irəliləyişlər oldu.1609-cu ildə Qaliley ilk teleskopu kəşf edir.

Astronomiyanın başqa elmlər və texnika ilə əlaqəsi.

Astronomiya fizika-riyaziyyat elmləri ailəsinə daxildir.Astronomiyada həm riyaziyyatın,həm də fizikanın bir çox üsul,qanun və nəticələrindən istifadə olunur.Astronomiya da öz növbəsində bu elmlərin inkişafında əhəmiyyətli yer tutur.

Əslində riyaziyyatın ilk bölmələri olan hesab,cəbr,həndəsə və triqonometriyada ilk addımlar astronomiya elmində atılmışdır.Fizikanın inkişaf etməsində astronomiyanın,kosmik obyektlərin fizikasının əhəmiyyətli yeri var.

Astrometriya ilk növbədə müşahidə elmidir.Bu müşahidələr isə xüsusi cihazların vasitəsilə aparılır.Bu sırada teleskoplar və şüaqəbuledicilər,o cümlədən spektroqraflar əsas yer tuturlar.Alınan müşahidə materiallarını təhlil etmək üçün laboratoriyalar,elektron-hesablama vasitələri,kompüterlər olmalıdır.Ümumiyyətlə fizika və riyaziyyatla yanaşı astronomiya ilə texnika elmləri arasında da sıx əlaqə vardır.Texnika astronomiyaya olduğu kimi,astronomiya da texnika qarşısında müəyyən məsələlər qoymaqla onun inkişafına təkan verir.

Coğrafiya və geologiya Yer haqqında elmlər olsa da Yer göy cismi olduğundan onun quruluşu,mənşəyi və inkişafını astronomiyasız mükəmməl öyrənmək mümkün deyil.

Astronomiyanın biologiya elmi ilə də müəyyən əlaqəsi var.Məsələn,Günəşdə baş verən partlayış xarakterli fiziki proseslər nəticəsində püskürülən yüklü zərrəciklər seli və onların törətdikləri maqnit tufanları Yerin canlı aləminə,o cümlədən insan orqanizminə ciddi təsir göstərir.

Qeyd edək ki,məlum kimyəvi elementlər vasitəsilə Kainat və onun böyük hissəsini təşkil edən ulduzlarda gedən mürəkkəb fiziki

proseslər nəticəsində yaranmışdır

Təbiətşünaslar üçün Kainat Yerdə yaradılması mümkün olmayan geniş miqyaslı laboratoriyadır.Ona görə müşahidə astronomiyanın açarıdır.
Teleskoplar

Müşahidə astronomiyanın açarıdırsa,teleskop da müşahidənin açarıdır.Teleskopların geniş imkanları var.Müqayisə üçün qeyd edək ki, teleskopsuz cəmi 6000 ətrafında ulduz görürüksə,müasir teleskoplarda milyardlarla ulduz görə bilirik.Ona görə də teleskop əsas astronomiya cihazıdır.

İlk teleskopu 1609-cu ildə Qaliley ixtira etmişdir və 1610-cu ilin yanvar ayının 7-də səmaya yönəltmişdir.Bu, astronomiyada inqilabi hadisə idi.

Teleskopun 3 vəzifəsi var:obyektin xəyalını qurmaq,gözə nisbətən daha çox işıq seli toplamaq və gözlə ayırd edilə bilməyən 2 və daha çox sayda nöqtəvi obyekti (məsələn ulduzu)ayrılıqda müşahidə etmək.

Teleskopun əsas hissəsi onun obyektividir.Obyektiv qabarıq linza və ya çökük güzgü olur.Obyektivi linza olan teleskop reflektor, güzgü olan reflaktor adlanır. Qalileyin ixtira etdiyi teleskopun linzasının diametri cəmi 5 sm olmuşdur.İlk reflektor 1671-ci ildə Nyuton tərəfindən hazırlanmışdır.Bu teleskopun güzgüsünün diametri 3 sm olub.

Sonrakı yüz illiklərdə hər iki növ teleskopun istər obyektivlərinin ölçülərində,istərsə də ümumi konstruksiyasında böyük inkişaf olub.İndi linzanın diametri 1 metr olan refraktor,güzgünün diametri 6 metr olan reflektor var.Daha böyük obyektivli teleskoplar üzərində işlər aparılır.

Göy cisminin parlaq şüaları hər 2 üzü qabarıq linza olan obyektivə düşür.Onun vasitəsilə teleskopun fokal müstəvisində göy cisminin xəyalı alınır.Xəyala hər 2 üzü qabarıq linza olan və okulyar adlanan lupa vasitəsilə baxılır.Yaxud fotoemusiya vasitəsilə xəyalın foto şəkli alınır.Göy cisimləri çox uzaqda olduqlarından şüaları obyektivə paralel düşür.Buna görə də xəyal fokal müstəvidən alınır.Digər şəkildə reflektorun sadə sxemi Nyuton sxemi də adlandırılır.Burada göy cismindən gələn paralel şüalar əvvəlcə çökük güzgü olan obyektivdən əks olunur və fokal müstəvidə toplanır.Sonra yardımçı güzgüyə düşür və yardımçı güzgüdən əks olunaraq okulyara verilir.Teleskopun vəzifələrindən biri də gözə nisbətən daha çox işıq toplamaqdır.Toplanan işıq seli obyektivin sahəsi ilə,sahə isə obyektivin diametrinin kvadratı ilə mütənasibdir.Obyektivin diametrini D,Göz bəbəyinin diametrini isə d ilə göstərsək obyektivin topladığı işıq seli gözün topladığı işıq selindən (D/d)2 dəfə çox olar.Məsələn,obyektivinin diametri 6 metr olan teleskop bəbəyinin diametri 6 mm olan gözdən 1 000 000 dəfə çox işıq seli toplayır.

Teleskopun 3-cü vəzifəsi ayırdetmə qabiliyyətidir.İnsan gözünün iki yaxın nöqtəvi obyekti,məsələn iki yaxın ulduzu,ayrı ayrılıqda görməsi üçün onlar arasındakı bucaq məsafəsi 2″-dən kiçik olmamalıdır.Ayırdetmə göz bəbəyinin diametri ilə mütənasib olduğu üçün obyektivinin diametri D olan teleskopun ayırdetməsi,bəbəyinin diametri d olan gözün ayırdetməsindən D/d dəfə çoxdur.Məsələn,obyektivinin diametri 6 metr olan teleskopun ayırdetmə qabiliyyəti gözün ayırdetmə qabiliyyətindən 1 000 dəfə çox alınır.Yəni belə teleskopla bir-birindən 2″ məsafəsində yerləşən obyektlərlə, 0.12″bucaq məsafəsindən kiçik olmayan obyektləri ayrı-ayrı görmək olmur.Bu hesablamamız nəzəridir,lakin atmosfer teleskopda alınan xəyalları korlayır.Odur ki,ən yaxşı halda ayırdetmə 1″olur.Bu da gözün ayıretməsindən 100 dəfə böyükdür.Teleskopu səciyyələndirən parametrlərdən biri onun böyütməsidir.Teleskopun böyütməsi obyektivin və okulyarın fokus məsafələrinin nisbətinə bərabərdir.Teleskopun böyütməsinin 500 dəfədən çox olması məsləhət deyil.Əks halda xəyalın keyfiyyəti azalır.

Fotoqrafik müşahidələrdə böyütməni xəyalın miqyası əvəz edir.Xəyalın miqyası teleskopun fokus məsafəsi ilə tərs mütənasibdir.Deməli böyük miqyaslı xəyal almaq üçün kiçik fokuslu teleskopdan istifadə edilir.

Beləliklə obyektivin fokus məsafəsi böyük olduqca xəyalın miqyası kiçilir,xətti ölçüsü böyüyür.Ayı,parlaq planetləri,xüsusilə Günəşi öyrənərkən uzun fokuslu teleskopdan istifadə edilir.

Teleskopun daha bir parametri görüş sahəsidir:teleskopun görüş sahəsi onda görünən göy hissəsinin ölçüsüdür.Qövs dəqiqələri ilə görüş sahəsi 2000”f/F dir. Beləliklə görüş sahəsinin böyük olması üçün kiçik fokuslu teleskopdan istifadə etmək lazımdır.ona görə də ulduz göyünün böyük sahəsinin xəyalını qısa fokuslu teleskopla alırlar.

Teleskoplarda alınan xəyalların bir sıra nöqsanları da var. Məsələn,adi, yəni obyektivi bir linzadan ibarət refraktor xəyalların kənarları rəngli və təhrif olunmuş alınır. Bunun səbəbi müxtəlif rəngli şüaların linzada müxtəlif bucaqlar altında sınmasıdır. Sınma bucağı qırmızı rəngdən maviyə doğru böyüyür. Nəticədə obyektivə yaxın mavi,uzaqda qırmızı rəngə uyğun şüalar toplanır.Linzaların digər nöqsanı optik oxa yaxın olan şüaları uzaq olanlara nisbətən daha uzaqda toplanması və xəyalın təhrif olunmasıdır. Bu nöqsanları azaltmaq və ya aradan qaldırmaq üçün,astronomik cəhətdən zəruri olan hallarda,refraktorun obyektivi 2-3 cür əyriliyə malik müxtəlif növ şüşələrdən hazırlanır.

Refraktorlarda xəyal rəngli olmasa da,güzgüdən əks olunan paralel şüaların optik oxa yaxın olanları linzada olduğu kimi daha uzaqda toplanır. Xəyalın təhrif olunur,bir yox,bir neçə xəyal alınır. Xəyalın dəqiq alınması üçün çökük güzgü əvəzinə obyekyivi parabolik güzgüdən düzəldirlər.

Astronomiya optikası sahəsində məhşur alim Maksudov meniskli teleskop adlanan teleskop kəşf etdi. Bu teleskopda refraktorun və reflektorun əsas nöqsanları aradan qaldırır. Belə ki, obyektdən gələn paralel şüalar çökük güzgüyə birbaşa deyil,menisk adlanan çökük-qabarıq linzadan keçərək düşür və bu çökük güzgüdən qayıdan şüaların bir fokusda toplanmasını təmin edir;digər tərəfdən başqa linzalardan fərqli olaraq meniskdə bütün rənglərə məxsus şüaların sınması eynidir. Beləliklə,meniskli teleskopda xəyal bir dənə və rəngsiz alınır.

Şəkil 5.


Şəkil 5-də meniskli teleskopun sxemi verilmişdir.Şəkildən görünür ki, meniskdən keçən şüalar güzgüyə düşür,ondan əks olunur, meniskin qabarıq səthinə düşərək qayıdır və okulyara və ya fotolöhvəyə düşür.Meniskin qabarıq səthinin şüalar düşən hissəsi gümüş tozu ilə örtülür ki,onun əksetmə qabiliyyəti yüksək olsun.

Dünyada ən böyük refraktorun lizasının diametri 1m-dir. Bu teleskop Çikaqo yaxınlığında İyersk rəsətxanasındadır. Ən böyük reflektorun güzgüsünün sahəsi 6m-dir və o Şimali Qafqaz Xüsusi Astrofizika Rəsətxanasındadır.



Astronomik müşahidələrin xüsusiyyətləri

Yerdə müxtəlif məqsədlər üçün qouulan təcrübələrlə astronomik müşahidələr arasında ciddi bir fərq var.Yer laboratoriyasında iş qoyulur,təcrübə aparılır və nəticə alınır.Astronomiyada isə tədqiq olunacaq obyektlər göy cisimləridir və onlar haqqında informasiya yalnız müşahidə yolu ilə alınır.Doğrudur,kosmik texnikanın vasitəsilə məsələn,Aydan suxur nümunələri gətirilir və Yer laboratoriyalarında onların fiziki və kimyəvi xassələri öyrənilir.Ancaq bu, göy obyektləri haqqında əldə olunan informasiya ilə müqayisədə dəryada bir damladır.Astronomiyada informasiya,göy obyektlərinin fəaliyyətinə müdaxilə etmədən, müşahidələrdən alınır.Astronomiyanı səciyyələndirən əsas cəhətlərdən biri də budur.

Bundan başqa eyni növ müşahidələrin arasıkəsilmədən və ya uzun fasilələrlə təkrarlanması vacibdir.Fasiləsiz müşahidələr o zaman aparılır ki,göy cismində sürətli fiziki proseslər gedir və onları müntəzəm izləmək vacibdir.Uzun fasilələrlə müşahidələrin təkrarlanması isə çox ləng gedən proseslərlə əlaqədardır.Məsələn, ulduzlar bizdən çox uzaq olduğundan onların məxsusi hərəkətlərini yalnız uzun fasilələrlə aparılan müşahidələrlə müəyyən etmək mümkündür.

Astronomiya müşahidələrinin digər xüsusiyyəti onların öz oxu ətrafında fırlanan və Günəş ətrafında dolanan Yerdən aparılmasıdır.Odur ki, məsələn, ulduzların vəziyyətini təyin edərkən, planetlərin hərəkətini və bir çox başqa astronomik tədqiqatlar zamanı Yerin hər iki hərəkətini nəzərə almaq zəruridir. Göy cisimləri Yerdən o qədər uzaqdadır ki, onlara qədər məsafələrin fərqini görə bilmirik. Göy cisimlərinin göy sferasında vəziyyətlərini təyin etmək üçün aparılan astronomiya müşahidələrində bucaq məsafəsini ölçmək yeganə vasitədir. İki göy cismi, məsələn iki ulduz arasındakı bucaq məsafəsi, onlara doğru yönələn baxış istiqamətləri arasındakı bucaqdır. Artıq bizə məlumdur ki, ixtiyari radiuslu xəyali sferanın mərkəzində olan müşahidəçiyə elə gəlir ki, bütün göy cisimləri bu sferanın daxili səthinə proyeksiya olunub və sanki bütün göy cisimləri müşahidəçidən eyni uzaqlıqdadır. Əslində belə olmadığı aydındır. Buna baxmayaraq göy cisimləri arasındakı bucaq məsafəsini ölçməklə bir çox astronomiya məsələləri uğurla həll olunur.

Şəkil 9-da üfüq, müşahidəçinin başı üzərindəki göy qübbəsinin bir hissəsi, özünü hər yerdə qübbənin mərkəzində hesab edən müşahidəçinin durduğu O nöqtəsi, müşahidəçidən həqiqətən Oa, Ob, Oc məsafələrdə olan a, b, c ulduzları və nəhayət onların göy sferasındakı A, B, C proyeksiyaları göstərilmişdir. Şəkildən görürük ki, ulduzlar bizdən müxtəlif məsafələrdə (Oa, Ob, Oc) olsalar da onların hər üçünü eyni uzaqlıqda (OA, OB, OC) görürük. Bundan əlavə, əslində a ulduzu b ulduzuna nisbətən c ulduzundan daha uzaqda olsa da a ulduzunun göy sferasındakı proyeksiyası (A nöqtəsi) c ulduzunun proyeksiyasına (C nöqtəsinə) daha yaxındır. Məsafələri fərqi az olan c və b ulduzları isə proyeksiyada (C və B nöqtələrində) bir-birindən ən uzaqda görünürlər.

Artıq yəqin etdik ki, ölçüyə gələn yalnız ulduzlara yönələn istiqamətlər arasındakı bucaqlardır, daha doğrusu OS üfüqü ilə uyğun istiqamətlər arasındakı b, a, c bucaqlarıdır. Şəkildən göründüyü kimi onlar b, a, c ulduzlarının, yaxud onların B, A, C proyeksiyalarının üfüqdən olan bucaq hündürlükləridir.Göy cisminin üfüqdən bucaq məsafəsinin onun hündürlüyü olması, bu məsafəni göy sferasının müvafiq böyük dairə qövsü ilə ifadə etməyə imkan verir.Məsələn, SB, SA, SC qövsləri müvafiq olaraq b, a, c ulduzlarının üfüqdən olan hündürlükləridir.

8-ci §-da bu məsələyə bir daha qayıdacağıq.Ümumiyyətlə qütbün üfüqdən olan hündürlüyü məhəllin coğrafi enliyidir.

Göy sferası və Astronomiya

Göy sferasının nöqtə,xətt və dairələri

Şəkil 9. Göy sferasının bir sıra nöqtə,xətt və dairələr

Qeyd edək ki,Yer səthində ağırlıq qüvvəsinin istiqaməti astronomiyada əsas istiqamət sayılır.Göy sferasının mərkəzindən keçən bu istiqamətə şaquli xətt deyilir.Şəkil 9-da ZZ` şaquli xəttidir.Şəkildən görünür ki,bu xətt bu xətt müşahidəçinin başı üstündə göy sferası ilə Z,ayağının altında isə Z` nöqtəsində görüşür.Z-zenit,Z`-nadir adlanır.Hər iki söz bu nöqtələrin mənasınıa uyğun olan ərəb sözləridir.

Bu şəkildəki PP` xətti göy sferasının fırlanma oxudur.Bu ox dünyanın oxu adlanır.P-dünyanın şimal qütbü,P`- cənub qütbüdür

Məlumdur ki,hər bir sferanın mərkəzindən istənilən sayda dairə keçirmək olar və bunların hamısı böyük dairədir.Əgər böyük dairə həm də sferanın diametrinə perpendikulyar olarsa,beləsi yeganədir.

Göy sferasının mərkəzindən elə bir dairə keçirərik ki,o həm də şaqul şaqul xəttinə perpendikulyar olsun.Bu dairəyə həqiqi və ya riyazi üfüq deyirik.(bunu görünən üfüqlə qarışdırmaq olmaz)

Şəkil 9-da NESWN dairəsi həqiqi üfüqdür. Həqiqi üfüqdən üstdəki göy cisimləri görünür,altdakılar isə yox.

İndi isə göy sferasının mərkəzindən elə bir dairə keçirək ki,o dünyanın oxuna perpendikulyar olsun.Bu dairə göy ekvatoru

adlanır.Şəkil 9-da Q`WQEQ` dairəsi göy ekvatorudur.Göründüyü kimi göy ekvatoru göy sferasını Q`NPZQ şimal və QSP`Z`Q` cənub yarımsferlərinə ayırır.

Şəkil 9-dan görünür ki,göy ekvatoru həqiqi üfüqlə WE xətti üzrə kəsişir.

Şəkildə NS xətti isə göy meridianı adlanan böyük dairənin həqiqi üfüqlə kəsişmə xəttidir. Göy meridianı dünyanın oxundan,şaqul xəttindən keçən dairədir.Bu dairə də yeganədir. Çünki kəsişən iki diametrdən yalnız bir dairə keçirmək olar. Həqiqi üfüqlə göy meridianın NS kəsişmə xəttinə günorta xətti deyilir.Çünki hmar və şaquli sancılan çubuğun kölgəsi günorta vaxtı bu xəttin üzərinə düşür.

N-üfüqün şimal,S-onun cənub nöqtəsidir.E-üfüqün şərq, W-qərb nöqtəsidir.Hər bir göy cismi sutkada iki dəfə göy meridianından keçir.Göy cisminin göy meridianında olması hadisəsinə onun kulminasiyası deyilir.

Dünyanın oxu (PP`) göy meridianını yarıya bölür.Bunlardan biri meridianın cənub yarısı (PZSP`),digəri şimal (PNZ`P`)

yarısıdır. Göy cismi meridianın cənub yarısında meridiandan keçən anda o,yuxarı kulminasiyadadır deyirlər.Şimal yarısında meridiandan keçən anda isə bu göy cismi aşağı kulminasiyadadır.

Göy sferasının müxtəlif enliklərdən görünüşü

Bildiyimiz kimi,qütbün üfüqdən olan hündürlüyü məhəllin coğrafi enliyidir.Əgər şəkil 9-da təqribən Bakının enliyi çəkilibsə,onda

İndi də P qütbünün hündürlüyünü dəyişək. Onda göy ekvatorunun(və sutkalıq paralellərin) üfüqə meyli dəyişər.Məsələn,dünyanın P qütbünü üfüqdən yuxarı qaldırsaq ekvatorun üfüqə meyli kiçilər,endirsək meyl böyüyər.Başqa sözlə ulduz göyünün mənzərəsi dəyişər.
Şəkil 10. Yerin şimal qütbündə göy cisimlərinin üfüqə nəzərən zahiri sutkalıq hərəkət yolları

1.Yerin şimal qütbündə coğrafi enlik φ=90˚ olduğu üçün

onun üfüqdən olan hündürlüyü 90˚-dir.Bu o deməkdir ki,dünyanın şimal qütbü P-zenitlə (Z-lə),göy ekvatoru isə üfüqlə üst-üstə düşür.Deməli göyün şimal yarımsferində olan bütün göy cisimləri oradakı müşahidəçi üçün batmayan,cənub yarımsferindəkilər isə isə doğmayandır.Şəkil 10-da Yerin şimal qütbündə göy sferasının görünüşü təsvir olunmuşdur. Şimal qütbündə Günəş yaz-yay fəsillərində üfüqdən üstdə,payız-qış fəsillərində altda olur.Odur ki, şimal qütbündə yaz-yay fəsillərində Günəş batmayan, payız-qış fəsillərində isə doğmayandır.Əslində Yerin şimal qütbündə

Günəş 6 ay deyil,ondan 3 həftə çox üfüqdən üstdə olur.Ona görə əsasən deyirik ki,bu müddətin 6-7 günü yaz-yay fəsillərindəki günlərin sayının payız-qış fəsillərindəkindən çox olması hesabınadır.

2. Yerin şimal qütbü ilə onun ekvatoru arasındakı enlikdə göy sferasının görünüşü şəkil 9-dakı kimidir.

3. Yerin ekvatorunda enlik φ=0˚ olduğu üçün dünyanın şimal qütbü (P) üfüqün şimal nöqtəsi (N),cənub qütbü(P`) isə cənub nöqtəsi(S) üzərinə düşür.Başqa sözlə göy ekvatoru və bütün sutkalıq paralellər həqiqi üfüqə perpendikulyar olmaqla tən bölünürlər.Ona görə də Yerin ekvatorunda bütün göy cisimləri,o cümlədən Günəş sutkanın yarısını üfüqdən üstdə,digər yarısını isə üfüqdən altda olur.




Şəkil 11. Yerin ekvatorunda göy cisimlərinin üfüqə nəzərən zahiri sutkalıq hərəkət yolları

1 il ərzində gecə-gündüzün uzunluğu bərabər olur.Şəkil 11-də Yerin ekvatorunda göy sferasının görünüşü təsvir olunmuşdur.


Göy cisimlərinin kulminasiyası

Hər bir göy cismi sutkada iki dəfə göy meridianından keçir.Məsələn şəkil 15-də sutkalıq paralelləri CD,KL və Q`Q olan göy cisimləri göy meridianının uyğun CvəD,KvəL,Q`vəQ nöqtələrində olur. Göy cisiminin göy meridianında olması hadisəsinə onun kulminasiyası deyilir. Şəkil 15-də D,L və Q nöqtələrində göy cisimləridünyanın oxuna(PP`) nəzərən göy meridianının cənub yarısında (PZSP`),C,K,Q`-də isə şimal yarısında (PNZ`P`)meridianından keçirlər.

Göy meridianının cənub yarısında meridiandan keçən anda göy cismi yuxarı kulminasiyadadır deyirlər (D,L,Q yuxarı kulminasiya nöqtələridir). Şimal yarısında meridiandan keçən göy cismi aşağı kulminasiyadadır (C,K,Q` aşağı kulminasiya nöqtələridir)
Günəşin zahiri illik hərəkəti və ekliptika

Ulduzlar çox uzaqda olduqları üçün onların (α, δ) koordinatları illər ərzində hiss ediləcək qədər dəyişmir. Günəşin (α, δ) koordinatları isə onun zahiri illik hərəkəti nəticəsində aramsız dəyişir və fəsillərin başlanğıcında aşağıdakı qiymətləri alır:


α® δ®


Yazın başlanğıcıında 0h

Yayın " " 6h +23º26´

Payızın " " 12h

Qışın " " 18h -23º26´


Günəşin (α®, δ®) koordinatlarını bilməklə ulduz xəritəsində müəyyən fasilələrlə Günəşin vəziyyətini qeyd edirlər. Nəticədə məlum olur ki, Günəşin zahiri illik hərəkət yolu böyük dairədir. Bu dairə ekliptikadır.Eklipsis yunanca tutulma deməkdir. Hələ eramızdan da xeyli əvvəl bilirdilər ki, Günəş və Ay o zaman tutulur ki, Ay ya ekliptika üzərində,ya da onun yaxınlığında olur.

®, δ®) koordinatlarının məlum qiymətlərindən görünür ki, yazdan növbəti yaza qədər Günəşin düz doğuşu α®, 0h-dan 24h-a qədər (yaxud 0º-dən 360º-yə qədər) dəyişir. Yazın başlanğıcında Günəşin meyli 0º olur və bu vaxt Günəş ekvatordadır. Sonra meyl böyüyür, yayın başlanğıcında +23º26´-yə çataraq payıza doğru kiçilməyə başlayır, payız girəndə yazın başlanğıcındakı kimi 0º, Günəş isə yenidən ekvatorda olur. Bundan sonra Günəş ekvatordan alta keçir, onun meylinin işarəsi mənfi qalmaqla böyüyür,qışın başlanğıcında -23º26´-yə Çatır. Bundan sonra meylin mütləq qiyməti kiçilərək yaz girəndə 0º olur və yuxarıdakı ardıcıllıqla meylin dəyişməsi təkrarlanır.

Ekliptika 365 sutka 6 saat 9 dəqiqə 10 saniyə müddətində cızılır. Bu müddət ulduz ili adlanır. Təqvim ili ulduz ilinə deyil, tropik ilə əsasən tərtib olunur. Tropik il, Günəş diski mərkəzinin iki ardıcıl yazbərabərliyi nöqtəsindən keçdiyi vaxt intervalıdır. Bundan tropik ildə 365 sutka 5 saat 48 dəqiqə 46 saniyə vardır.

Tropik ilin ulduz ilindən 20 dəqiqə 24 saniyə qısa olmasının səbəbi, hələ eramızdan əvvəl ikinci əsrdə yunan alimi Hipparx tərəfindən kəşf edilən presessiya adlanan hadisədir.

Presessiya nəticəsində yazbərabərliyi nöqtəsi Günəşin zahiri illik hərəkətinin əksi istiqamətində ekliptika üzrə ildə 50″27′ sürüşür. Nəticədə Günəş növbəti yazbərabərliyi nöqtəsinə məhz 20 dəqiqə 24 saniyə tez çatır.

Bu müddətdə ekliptika üzrə hərəkət edən Günəş 12 bürcdən keçir. Bu bürclərin yarıdan çoxu heyvan adlarını daşıyır və Zodiak bürcləri adlanır.Zodiak bürclərinin ardıcıllığı yazdan başlayaraq belədir:Balıqlar, Qoç, Buğa, Əkizlər, Xərçəng, Şir, Qız, Tərəzi, Əqrəb, Oxatan, Oğlaq, Dolça.


  1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə