Aşıq Şəmşirin anadan olmasının 120 illiyinə həsr olunur




Yüklə 2.19 Mb.
səhifə1/19
tarix23.02.2016
ölçüsü2.19 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19

Aşıq Şəmşirin
anadan olmasının
120 illiyinə həsr olunur.
AMEA FOLKLOR İNSTİTUTU
AŞIQ ŞƏMŞİR” MƏDƏNİYYƏT OCAĞI İCTIMAİ BİRLİYİ


Aşıq Şəmşirin anadan olmasının 120 illiyinə həsr olunmuş
AŞIQ SƏNƏTİNİN TARİXİ İNKİŞAF YOLLARI VƏ AŞIQ ŞƏMŞİR MƏRHƏLƏSİ

mövzusunda Beynəlxalq Elmi Konfransın

M A T E R İ A L L A R I

BAKI – 2013

AMEA Folklor İnstitutu

Elmi Şurasının qərarı ilə çap olunur.

LAYİHƏ RƏHBƏRİ: Fil.ü.e.d. Muxtar KAZIMOĞLU

(İMANOV)
ELMİ REDAKTORLARI: Fil.ü.f.d. Adil CƏMİL

Fil.ü.f.d. Səbinə İSAYEVA

Fil.ü.f.d. Nail QURBANOV

TƏRTİB EDƏNLƏRİ: Aynur QƏZƏNFƏRQIZI

Əli ŞAMİL
Aşıq Şəmşirin anadan olmasının 120 illiyinə həsr olunmuş “Aşıq sənətinin tarixi inkişaf yolları və Aşıq Şəmşir mərhə­ləsi” mövzusunda Beynəlxalq Elmi Konfransın materialları. Bakı, “Nurlan”, 2013, 408 səh.

Kitabda 5 dekabr 2013-cü ildə Bakı şəhərində AMEA Folklor İnsti­tutu və “Aşıq Şəmşir” Mədəniyyət Ocağı İctimai Birliyinin təşkilatçılığı ilə keçirilən “Aşıq sənətinin tarixi inkişaf yolları və Aşıq Şəmşir mər­hələsi” mövzusunda Beynəlxalq Elmi Konfransın materialları toplan­mış­dır. Topluya Azərbaycan alimləri ilə yanaşı, Türkiyədən, İrandan, Da­ğıstandan və Qırğızıstandan olan elm adamlarının da aşıq sənətinin tarixi keç­mişi və bu günü ilə bağlı məqalələri daxil edilmişdir.

folklorinstitutu.com



M 4603000000 Qrifli nəşr

N-098-2013

Folklor İnstitutu, 2013

KONFRANSIN TƏŞKİLAT KOMİTƏSİ

SƏDARƏT
Muxtar Kazımoğlu (İmanov) – filologiya üzrə elmlər doktoru, AMEA Folklor İnstitutunun direktoru.

Qənbər Şəmşiroğlu – şair-publisist, ictimai xadim, “Aşıq Şəmşir” Mədəniyyət Ocağı İctimai Birliyinin sədri
ELMİ HEYƏT 
Zəlimxan Yaqub – xalq şairi, Azərbaycan Aşıqlar Bir­li­yinin sədri

Məhərrəm Qasımlı - fil.ü.e.d., professor, AMEA Ədə­biy­yat İnstitutunda direktor müavini

Qəzənfər Paşayev – fil. ü. e . d. , professor

Məmməd Aslan – şair

Babək Qurbanov – fəl.ü.e.d., professor, Qaziantep Uni­versitetində müəllim

Şirindil Alışanlı – fil.ü.e.d., professor, AMEA Ədəbiyyat İnstitutunda şöbə müdiri, “Elm” nəşriyyatının direktoru

Elxan Məmmədli – fil.ü.f.d., AMEA Folklor İnsti­tutun­da şöbə müdiri

Adil Cəmil – fil.ü.f.d., dosent, AMEA Folklor İnstitu­tun­da aparıcı elmi işçi

Səbinə İsayeva – fil.ü.f.d., AMEA Folklor İnstitutunda böyük elmi işçi

Əziz Ələkbərli – fil.ü.f.d., AMEA Folklor İnstitutunda şöbə müdiri

Fəzail Miskinli – sən.ü.f.d., AMEA Folklor İnstitutunda elmi işçi

İlham Məmmədli – fil.ü.f.d., AMEA Ədəbiyyat İnsti­tu­tunda böyük elmi işçi

Nemət Qasımov – fil.ü.f.d., AMEA Folklor İnstitutunda elmi işçi

KATİBLİK
 Aynur Qəzənfərqızı – AMEA Folklor İnstitutunda elmi işçi

Həbib Misirov – “Aşıq Şəmşir” Mədəniyyət Ocağı İcti­mai Birliyinin əməkdaşı

Muxtar KAZIMOĞLU (İMANOV)

AMEA Folklor İnstitutu

Filologiya üzrə elmlər doktoru

mukhtarkazimoglu@gmail.com
USTAD AŞIQ VƏ TARİXİ ƏNƏNƏ
Ön söz əvəzi
Özət: Aşıq sənətinin ən mühüm ənənələrindən biri şeir­lərin saz havaları ilə vəhdət təşkil etməsidir. Aşıq poeziyasının qoşma, gəraylı, təcnis, divani, müxəmməs və s. kimi janrlarının hər birinə aid saz havaları var. Hər janr özünə uyğun saz havası üstündə oxunur.

Saz musiqisi aşıq şeirinin yaranmasında mühüm rol oyna­yır. Ustad aşıq saz musiqisinin ahəngi, ritmi altında bədahətən şeir deyir. Yəni bir çox hallarda ustad aşıq, şeiri ifa prosesində yaradır. Bədahətən şeir demək xalqın təsəvvüründə İlahi mən­şəyə mənsub olmaq deməkdir. Belə bir təsəvvür və inamın nə­ticəsidir ki, xalq arasında ustad aşıqların müqəddəsliyi haqda çoxlu rəvayətlər vardır.

Aşıq sənətindəki mühüm ənənələrdən biri də şeirlərin bağ­lı olduğu əhvalatların məclisdə həmin şeirlərlə paralel səs­ləndirilməsidir. Aşıq məclisində çalınan saz havası, oxunan şeir nə qədər maraqla qarşılanırsa, şeirlərin bağlı olduğu əhvalatlar da bir o qədər maraqla qarşılanır. Həm saz havası, həm şeir, həm də şeirə aid əhvalat dastan üçün qida mənbəyidir. Dastan ifaçılığı saza və sözə geniş meydan verir və aşıq sənəti bu mey­danda öz mahiyyətini daha qabarıq şəkildə göstərə bilir.

Zil səsi, məharətlə saz çalmağı, ifa hafizəsi, bədahətən şeir deməyi, dastan danışıb məclis aparması Aşıq Şəmşirin ənə­nəyə bağlı us­tad sənətkar olmasından xəbər verir.



Açar sözlər: Aşıq Ələsgər, Aşıq Şəmşir, saz havası, aşıq seiri, dastan ifaçılığı, yurd yeri, ənənə.
Aşıq Şəmşirin təmsil etdiyi aşıq sənətinin təşəkkül tapıb özünəməxsus yol tutmasında ən başlıca göstəricilər, təbii ki, sazın meydana çıxması, ayrı-ayrı saz havalarının və onlara uy­ğun şeir şəkil və janrlarının yaranması, dastanların yeni məz­mun və forma xüsusiyyətləri qazanmasıdır. Bu göstəricilərin mahiyyətini daha dərindən başa düşməkdə isə ən münasib üsullardan biri aşıq sənətini imkan daxilində ozan sənəti ilə müqayisə etməkdir. Əlbəttə, müqayisə o vaxt daha səmərəli olardı ki, XV-XVI əsrlərəcən qopuzda çalınan ozan havaları barədə dəqiq məlumat əldə edə biləydik, həmin havalardan han­sının müqabilində hansı formalarda şeir oxunmasından xə­bər tuta biləydik. İndiki halda aşıq-ozan müqayisəsini, əsasən, ehtimallar üzrə aparmalı və bu ehtimalları irəli sürərkən ən çox «Dədə Qorqud» eposuna üz tutmalı oluruq. «Dədə Qorqud» eposuna qopuzla sözün əlaqəsi baxımından nəzər saldıqda diq­qəti ilk növbədə eposdakı «söyləmə»lər cəlb edir. «Söylə­mə»­lərin heca vəznli qoşma və gəraylılardan fərqlənməsi üzərində düşünüb folklorşünaslıqdakı məlum fikirlə biz də razılaşmalı, «Dədə Qorqud» şeirlərinin heca standartlarından kənara çıx­masını xüsusi qopuz havaları ilə əlaqələndirməli oluruq. Və vur­ğulamaq istəyirik ki, ozan şeirində olduğu kimi, aşıq şeirin­də də ortaya çıxan bir çox sualların cavabı məhz musiqidədir. Bizdə sazın sözdən, sözün sazdan ayrı öyrənilməsi, aşıq şeiri­nin aşıq musiqisindən nə dərəcədə asılı olmasına diqqət yeti­rilməməsi bu sahəyə aid tədqiqatların lazımi istiqamətdə get­mə­sinə maneçilik törədir. «Lazımi istiqamət» dedikdə aşıq şei­rini ifa prosesi ilə vəhdətdə götürmək, ifa prosesində yaranma­sını aşıq şeiri üçün səciyyəvi cəhət saymaq və bu cəhətinə görə onu yazılı şeirdən fərqləndirmək kimi amilləri nəzərdə tuturuq. Bu cür amilləri nəzərə almaq isə aşıq şeirini dastan kon­teks­tin­də araşdırmağı zərurətə çevirir. Çünki aşıq şeiri (bütövlükdə aşıq sənəti) öz mahiyyətini dastan ifaçılığında daha qabarıq şəkildə göstərir. Aşıq şeiri nəinki məzmun, həm də formasına görə dastan ifasına, həmin ifa zamanı çalınan saz havalarının ritm və ahənginə tabe etdirilir. Sərbəst şeiri xatırladan «Dədə Qorqud» «söyləmə»ləri qopuz havalarının ritm və ahənginə uyğun olaraq ortaya çıxırsa, heca standartları əsasında yaranan «Koroğlu» qoşma və gəraylıları da saz havalarının ritm və ahənginə uyğun olaraq ortaya çıxır. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, saz havaları ilə aşıq şeirlərinin üzvi bağlılığı kimi son də­rəcə vacib məsələ Azərbaycan folklorşünasları arasında Sədnik Paşayevin diqqətini daha çox cəlb edib. «Aşığın şeiri, musiqisi, dastan yaradıcılığı və ifaçılığı əlaqəli şəkildə öyrənilsə, bu sənət (aşıq sənəti – M.K.) haqqında tam təsəvvür yaranar» de­yən S.Paşayev saz havalarının şeir janrları üzrə təsnifatını apa­rıb. Məsələn, gəraylıların «Atlı Koroğlu», «Ayaq Cəlili», «Baş sarıtel» («Kəvəri»), «Bağdad dübeyti», «Borçalı dübeyti», «Va­nağzı», «Qazax dübeyti» («Zülfüqarı», «Mirzə dübeyti»), «Koroğlu bəhrisi», «Gəraylı», «Mina gəraylı», «Məmməd­hü­seyni», «Naxçıvan gülü», «Orta sarıtel», «Paşa köçdü», «Sal­lama gəraylı», («Cığalı gəraylı»), «Səyyadı», «Tərs gəraylı», «Hicaz gülü», «Şahsevəni» və s. havalar üstündə oxunduğunu müəyyənləşdirib, həmçinin qoşma, təcnis, bayatı, divani, mü­xəm­məs kimi janrların hansı havalara bağlı olduğunu konkret adlar çəkərək təfsilatı ilə göstərib (6, 70-74). Biz – tədqiqatçılar aşıq musiqisini aşıq şeirindən, aşıq şeirini ifaçılıq prosesindən ayrı götürsək də, götürməsək də, ənənə ənənə olaraq qalır. Hər ustadın fəaliyyəti sayəsində yeni-yeni havalar, yeni-yeni das­tanlar, yeni-yeni şeir janrları ilə zənginləşən ənənədə əsl ma­hiy­yət dəyişmir. «Aşıq» adı daşıyan sənətkar nə boyda istedad sahibi olur-olsun, ənənəyə tabedir: sözü qələmdən çox sazla yaradır, sözü xalqa kitab-dəftərdən çox canlı ifaçılıqla çatdırır. Əgər belə olmasaydı, «aşıq» adı ilə yanaşı, «el şairi» adı da yaranmazdı. «El şairi» adı bir daha göstərir ki, qoşma-gəraylı yazmaq və bu yolla xalq arasında populyarlıq qazanmaq hələ aşıq olmaq demək deyil. Aşıqlıq mərtəbəsinə qalxmaq üçün söz ustası olmaqdan əlavə, gərək həm də mahir saz ifaçısı olub məclis apara, dastan danışa biləsən, sözü sazla birləşdirə, yeri gələndə sazın sədası altında bədahətən şeir deyə biləsən.

Ustad aşıqlara məxsus bədahətən şeir demək məsələsinə qismən ətraflı toxunub Aşıq Şəmşirdən, onun ənənəyə bağlılı­ğından danışmaq istəyirik. Qeyd etmək istəyirik ki, bədahətən şeir demək, xalqın təsəvvüründə vergili olmaq deməkdir. İna­ma görə, məhz Allah vergisi ustad aşığı adi adamlardan fərq­ləndirir. Bu inamın hesabınadır ki, xalq arasında ustad aşıqların övliyalığı haqda çoxlu rəvayətlər vardır. Bu rəvayətlərin bir qismi ustad aşığın hər hansı diləyinin (alqış və ya qarğışının) hasilə yetməsi ilə bağlıdır. Aşıq Ələsgərin şagirdi Aşıq Ağa­yarın söylədiyinə görə, Tapdıq adlı bir nəfər onun (Aşıq Ağa­yarın) xəncərini alıb geri qaytarmaq istəmir. Aşıq Ələsgər işə qarışıb Tapdıqdan xəncəri istəsə də, xeyiri olmur. Əlacsız qa­lan Aşıq Ələsgər Tapdığı qarğımalı olur: «Bu, mənim şəyirdi­min xançalını vermədi. Bu gejə gərək o bir balıya irast ola, savahnan Aşıq Ələsgəri burya gətirələr». Aşıq Ələsgərin dediyi kimi də olur: gecə Tapdıq qəfil bəlaya tuş olub evdəkiləri döy­məyə başlayır. Əmisi irəli yeriyib qabağını almaq istəyəndə boynunu qırıb onu da böyrü üstə yıxır yerə. Camaat yığılır, Tapdığı iplə evin dirəyinə bağlayır ki, əlindən başqa xəta çıx­masın. Tapdığın düşdüyü bəlaya çarə fikirləşirlər. Aşıq Ələs­gərin qarğışı yada düşür. Gedib Aşıq Ələsgəri gətirirlər. Tapdıq yalvarır: «Ələsgər baba, qadan alım, məni burdan qutar!» Aşıq Ələsgər ovsun oxuyub Tapdığın üzünə üfürür. Tapdıq düşdüyü bəladan qurtarır, gətirib xəncəri Aşıq Ağayara qaytarırlar (2, 444-445). Buna bənzər əhvalatlar Aşıq Şəmşir barəsində də danışılır. Məsələn, danışırlar ki, uşaq vaxtı tay-tuşları ilə mal otaran Şəmşiri yoldan ötən bir atlı nahaqdan şallaqla vurmaq istəyir. Şəmşir ötkəmliklə dillənir: «A kişi ey, mənə şallaq vur­ma, bax atın büdrəyər, qılçı sınar, qalarsan piyada!

Kişi şallağı bir də tovlayıb, atı məhmizlədi. İlk addımda­ca at büdrədi, qılçı sındı. Kişi… uşağa sarı qaçdı. Uşağa çatan kimi onun ayağına qapandı: − A bala, sən Allah, məni bağış­la… Kimlərdənsən, hansı müqəddəsin övladısan?» (1, 9-10). Aşıq Ələsgər və Aşıq Şəmşir diləyinin bu cür yerinə yetməsi «qo­lun qurusun» deyib Dəli Qarçarın qolunu qurudan Dədə Qor­qudun kəramətini yada salmırmı? Dədə Qorqudun bu kəra­məti ilə söy söyləyib boy boylamaq qüdrəti arasında bir bağ­lılıq olduğu kimi, ustad aşıqların da qeyri-adi hərəkəti ilə bə­dahətən şeir demək istedadı arasında bir bağlılıq yoxdurmu? Əlbəttə, sullara müsbət cavab verib, ozan və aşığı vahid etno-kulturoloji sistemin yetişdirməsi saymalı oluruq. Eyni etno-kulturoloji sistemin daşıyıcısı olmağın nəticəsidir ki, «qayibdən dürlü xəbər söyləyən» Dədə Qorqud kimi, Aşıq Ələsgərdə də görücülük vergisi var. Hətta bu görücülük o dərəcədədir ki, ustad aşıq nə vaxt öləcəyini də qabaqcadan söyləyə bilir (2, 461-462). Əslinə qalsa, Aşıq Ələsgərin «bisavadlığ»ı ilə bağlı qənaətin də bir kökü Allah vergisi məsələsinə gedib çıxır. Tə­sadüfi deyil ki, ustad aşığın «bisavadlığ»ını yalnız sıravi adam­lar yox, onu yaxından tanıyan sənət adamları − yetirməsi Aşıq Ağayar, oğlu Aşıq Talıb, həmçinin Aşıq Şəmşirin özü də təsdiq edir. Aşıq Şəmşir atası Ağdabanlı Qurbanla dostluq edən Aşıq Ələsgəri belə xatırlayır: «Atamın günü Aşıq Ələsgərlə bir yer­də keçərdi… Onların göz yaddaşı, qulaq yaddaşı elə güclü idi ki, bir dəfə gördüklərini, eşitdiklərini heç vaxt unutmazdılar… Ələsgər əminin yazı-pozu ilə işi yox idi, hamısını sinədən, bədahətən deyərdi» (3, 34). Həm Aşıq Şəmşir, həm də Aşıq Ağayar, Aşıq Talıb kimi başqa şahidlər «yazı-pozu bilməyən» Aşıq Ələsgərin hansı məqamda hansı şeiri bədahətən deməsinə aid kifayət qədər misal çəkirlər. Aşıq Ələsgərin yazı-pozu bil­məməsi ilə bağlı xatirələr ustad sənətkarın sinədən söz demək istedadını daha qabarıq göstərmək və bu istedadın İlahi vergisi olduğuna dinləyicini inandırmaq üçündür. Əlbəttə, ustad aşığın yazı-pozu bilməsi heç də bu el sənətkarı ilə bağlı xalq təsəv­vürünü dəyişdirmir. Nə qədər yazı-pozu bilirsə-bilsin, nə qədər savadlı olursa-olsun, ustad aşıq xalqın təsəvvüründə sinədən söz deməyi bacaran bir sənətkardır. Daha doğrusu, bu sənətkarı sənətkar eləyən ilkin kəramətlərdən biri qeyri-adi təbə sahib ol­maq, bədahətən şeir deyib sinəni boşaltmaqdır. Ustad aşıqların son nümayəndələrindən biri olan və yazıb-oxumağı bacaran Aşıq Şəmşirlə də bağlı xalq təsəvvürü məhz o cürdür. Belə ol­ma­saydı, yeddi yaşlı Şəmşirin haldan-hala düşüb yetim quzuya şeir qoşmasından rəvayət danışılmazdı: «Xalaoğlu Əhməd onun (Şəmşirin – M.K.) bu qərib halını səhərin gözü açılandan fərq etmişdi.

– Ağrıyan yerin yoxdu, xalaoğlu?

– Var.

– Harandı?



– Bilmirəm…

– Başına hava gəlib?

– Hə. Başıma yığılan o hava deyir ki, bu yetimə (quzuya – M.K.) söz qoşum…

Axır ki, göyərəsi bir «çəmənin» ilk «çiçəyi» çırtladı:


Mənə baxıb nə mələrsən,

Nə göynərsən, yetim quzu?!

Ot yerinə dərd yeyərsən,

Qəm çeynərsən, yetim quzu.


Baxışından ələm yağır,

Baxma mənə fağır-fağır.

Mənim dərdim dağdan ağır –

Gör neynirsən, yetim quzu!


Xalaoğlu Əhməd eşitdiyinə inanmaq istəmirdi» (1, 10-11). Şair M.Aslanın özünəməxsus bir üslubda qələmə aldığı bu əhvalatın həqiqətən baş verib-vermədiyini dəqiqləşdirmək o qədər də vacib deyil. Bu məqamda vacib olan başlıca cəhət xal­qın təsəvvüründəki Aşıq Şəmşir obrazının M.Aslan təsvirin­dəki Aşıq Şəmşir obrazı ilə üst-üstə düşüb-düşməməsidir. Əlbəttə, aşıq sənətini, bütövlükdə xalq ədəbiyyatını çox gözəl bilən və duyan M.Aslan, əlinə qələm götürüb Aşıq Şəmşirdən kitab yazarkən «ustad aşıq kimə deyirlər?» sualının məlum cavabını nəzərə aldığına görə onun təsviri Aşıq Şəmşir barə­dəki xalq təsəvvürü ilə heç bir ziddiyyət yaratmır. Xalq da, M.Aslan da Aşıq Şəmşiri mahir söz ustası kimi tanıyır. Və bu ustalıq, məqamı gəldikdə bədahətən deyilən, məqamı gəldikdə qələmlə yazılan kitab-kitab şeirlərdə öz təsdiqini tapır. Xalq da, M.Aslan da söz ustası Aşıq Şəmşiri sazdan ayrı təsəvvür edə bilmir. Aşıq Şəmşirin saz ifaçılığındakı ustalığı isə öz təsdiqini lent yazılarında tapır. Yetmişdən çox saz havasını ifa edib lentə yazdırmaqla o, klassik aşıqların nümayəndəsi olduğunu bir da­ha sübuta yetirmiş olur. Şair O.Sarıvəlli Aşıq Şəmşir yara­dıcılığında sazla sözün vəhdətini xüsusi qiymətləndirib yazır: «Unutmaq olmaz ki, aşıq poeziyası sazla yanaşı, aşıq musiqisi ilə həmahəng inkişaf edib boy atmışdır. Yaradıcı aşıqların şeir­lərinin əksəriyyəti şəkli cəhətdən havacat üzərində qurulmuş­dur. Odur ki, aşıq ürəkli şair, şair ürəkli aşıq – Şəmşirin yara­dıcılığına sazla sözün birliyi mövqeyindən baxmaq lazımdır» (7, 99). O.Sarıvəlli sazla sözün birliyi baxımından Aşıq Şəmşir yaradıcılığını götür-qoy etmək məqsədilə aşığın «Məni sən» rədifli cığalı müxəmməsi üzərində dayanır. Cəmi bir bəndini (yəni əsas bənd və onun arasına daxil olan cığa bəndləri) misal çəkən O.Sarıvəlli müxəmməsin forma mürəkkəbliyinə aydınlıq gətirir: «Sual olunur: müxəmməslərdə bu əlavə bəndlər, bu cığalar nə üçündür? Nəzərə almaq lazımdır ki, divani və mü­xəm­məs şəklində yazılmış şeirləri eyni adlarda olan «Divani» və «Müxəmməs» havalarından ayrı götürmək, ayrı təsəvvür et­mək çətindir. Bu saz havaları nəzərə alınmadıqda, bu şeir for­maları da bir növ anlaşılmaz olur. Hətta bunlar bəzi oxuculara mənasız görünür. Yeri gəlmişkən, demək lazımdır ki, cığaların müxəmməslərə əlavə edilməsi, görünür, yalnız son dövrlərə aid məsələdir. Həm də müxəmməs şəklində olan şeirlərin «Mü­xəm­məs» havasının üstündə ifa edilməsi ilə çox əlaqədardır. Yeddi bəndlik, hər misrası da on altı hecadan ibarət şeiri aşıq ifa etdikdə çox yorucu olur. Belə bir vəziyyətdə cığalar ifa­çı­la­rın köməyinə gəlir. Musiqi (“Müxəmməs” havası) əlavə xallar­la yeri gəldikcə öz ahəngini dəyişir, havanı yeknəsək olmaqdan qurtarır. Beləliklə, götürülmüş böyük bir mövzu, geniş bir məzmun dinləyiciləri yormadan ifa olunur” (7, 114-115).

Aşıq yaradıcılığına sazla sözün vəhdəti baxımından yana­şılarkən söhbət istər-istəməz dastan məsələsinə gəlib çıxır. Başqa cür də ola bilməz. Çünki dastan ifaçılığı həm saza, həm də sözə geniş meydan verir və aşıq sənəti bu meydanda öz mahiyyətini daha qabarıq şəkildə göstərə bilir. Bu gün şeir­lərini kitablardan sevə-sevə oxuduğumuz klassik aşıqların hər biri, ilk növbədə, məclis aparıb, dastan danışmaqla tanınıblar. Öz şeirləri ilə uca zirvədə dayanan və yazılı ədəbiyyatın M.V.Vidadi və M.P.Vaqif kimi nümayəndələri ilə müqayisə oluna bilən Aşıq Ələsgərin yalnız Azərbaycanda yox, bütün «Qafqaz eli»ndə, sazın nüfüz etdiyi ətraf ölkələrdə tanınıb şöh­rət qazanmasının mühüm səbəblərindən biri məhz dastan ifa­çılığı ilə bağlıdır. Aşıq Ələsgərin hansı dastanları məclislərdə daha çox danışmağı barədə konkret məlumatlar var. Oğlu Aşıq Talıb və şagirdi Aşıq Ağayarın verdiyi məlumata görə, Aşıq Ələsgər «Abbas-Gülgəz», «Qurbani», «Tahir-Zöhrə», «Valeh-Zərnigar», «İbrahim», «Əmrah» kimi dastanlara, «Koroğ­lu»­dan yeddi qola daha çox üstünlük verərmiş. Atasının dastana münasibətindən danışarkən Aşıq Talıb başqa bir nöqtəyə – Aşıq Ələsgərin getdiyi səfərlərə, həmin səfərlərlə bağlı sərgü­zəştlərə də toxunur və Aşıq Ələsgərin öz sözünə əsaslanıb belə hesab edir ki, “o səfərlərin hərəsi bir gejəlik nağıldı”, yəni das­tandı (2, 469). Bu kimi faktlar klassik aşıqların nəinki dastanlar danışmasından, həm də yeni-yeni dastanların yaranmasında onların mühüm rol oynamasından xəbər verir. Bu sözləri «klas­sik aşıq sənəti ilə müasir aşıq sənəti arasında möhkəm özüllü bir körpü təsəvvürü yaradan» (5, 209) Aşıq Şəmşirə də aid etmək olar. O.Sarıvəllinin qeydlərindən məlum olur ki, Aşıq Şəmşir “Koroğlu”, “Abbas və Gülgəz”, “Heydər bəy”, “Alı xanla Pəri xanım”, “Abdulla və Cahan”, “Novruz”, “Həcər və Pərizad”, “Valeh və Zərnigar”, “Məsim və Diləfruz”, “Şah İsmayıl”, “İbrahim”, “Tahir və Zöhrə”, “Xəstə Qasım” kimi dastanların mahir ifaçısı olub; həmçinin müxtəlif mövzular üzrə üç dastan yaradıb (7, 118). Aşıq Şəmşirin ifa etdiyi das­tanlar sırasında birinci olaraq “Koroğlu” adının çəkilməsi, gö­rü­nür, təsadüfi deyil. Məsələ burasındadır ki, Aşıq Şəmşirin zil səsi “Koroğlu” havalarının oxunması üçün çox uyarlı bir səs olub. M.Aslanın bu qeyri-adi səslə bağlı olaraq qələmə aldığı bir əhvalat var. Həmin əhvalat Aşıq Şəmşirin Xan Qərvəndində Usuf adlı bir aşıqla qabaqlaşmağından bəhs edir: “Aşıq Şəmşir üzünü camaata tutdu: – Ay yoldaşlar, siz də sözümə şahid olun: hansı aşıq meydana çağırırsa, fürsət qabaqkınındı, çünki bu kişi özünə genəşib meydana çıxıb. Eləmi?! Qaydaya görə, əvvəlcə havacat üstündə sınaşmalıyıq, sonra mən burda, o burda – de­yişəcəyik, qıfılbəndə keçəcəyik... Əvvəlcə mən “Bozuğu Ko­roğlu” oxuyacam.

Dədə Şəmşir dövrə vurub qıyya çəkdi:
Hanı mənim Qoç Koroğlum –

Gələ girə bu meydana!..


Növbəti bənddə Aşıq Usufun “hey!” deməyi ilə boğa­zın­dan qan fışqırmağı bir oldu” (1, 36-37). “Bozuğu Koroğlu” oxu­maq istərkən Aşıq Usufun boğazından qan açılması Aşıq Şəmşir səsinin dərəcəsini göstərmək üçün lazım olan bir detal­dır. Bu detal göstərir ki, Aşıq Şəmşir səsi ilə oxumağa cəhd elə­mək başqa aşıq üçün zora düşmək, boğazını sıradan çıxar­maq deməkdir.

Güclü səs, coşqun təb, iti yaddaş, saza-sözə sonsuz həvəs − İlahinin verdiyi bu nemətlərlə atası yanında şagirdliyə başla­yan Şəmşirin ustaddan öyrəndiklərini bircə sözlə ifadə etsək, bu məqamda “ənənə” sözünü işlətməliyik. Doğrudan da, ustad öz şagirdinə illər uzunu dərs keçib Qurbani, Abbas Tufarqanlı, Xəstə Qasım, Aşıq Alı, Aşıq Valeh... kimi sənətkarların adı ilə bağlı saz və söz ənənəsini mənimsətmiş olur. Sonralar bir ustad kimi Aşıq Şəmşirin də otuzdan çox şagirdə aşıladığı həmin ənənədə bir səciyyəvi cəhət də var: şeirlərin dinləyiciyə yurd yeri ilə birlikdə çatdırılması. Bu məsələyə xüsusi olaraq toxu­nan S.Paşayev yazır: “Aşıq şeirinin yurdu olur. Şirvan-Salyan aşıqları bu yurda “döşəmə” deyirlər. Ustad aşıqların həyat və yaradıcılığının özlərindən sonra dastanlaşmasında bu yurdlar – döşəmələr (şeirlərə bağlı əhvalatlar) müstəsna rol oynamışdır” (6, 75-76). Bu yurd yeri məsələsi və Aşıq Talıbın yuxarıda xatırlatdığımız fikri (Aşıq Ələsgərin hər səfərinin bir gecəlik dastan olması ilə bağlı qənaət) arasında bir səsləşmə yoxdur­mu? Bizcə, var. Əslində, S.Paşayevin, yurd yeri (döşəmə) ba­rədə dedikləri Aşıq Talıbın, səfər sərgüzəştləri barədə söylə­dik­lərinin Aşıq Ələsgərlə yanaşı, neçə-neçə başqa aşığa da arxa­lanıb təsdiq edilməsidir. Təbii ki, S.Paşayev məlum fikri təsdiq etməklə kifayətlənmir, fikrin imkan daxilində açılması, fakt­larla əsaslandırılması qayğısına qalır: «Xanəndə oxuduğu qəzəl və qoşmaya yurd düzəldib danışmır. Aşıq dilində isə şeirin, sözün yurdu özü qədər şirin olub.

Aşıqlar bir də ona görə klassiklərin qoşmalarına az giri­şirlər ki, onlar bu şeirlərin yurdlarından xəbərsizdirlər. Aşıq qoş­maları isə müəyyən bir səfərlə, yerlə, əhvalatla bağlı olduğu üçün yurd düzəltməyə geniş imkan verir» (6, 85). Göründüyü kimi, S.Paşayev yurd yeri məsələsi ətrafında danışarkən aşıq şeirini yazılı şeirdən fərqləndirən mühüm cəhətlərə diqqət yetirir. O, yazılı ədəbiyyata aid qoşma-gəraylının sazdan, saz havacatından kənarda yaranmasını bir mühüm fərq sayırsa, yurd yerindən uzaqlığını da başqa bir mühüm fərq sayır. Əl­bəttə, yazılı ədəbiyyata aid qoşma-gəraylının da müəyyən əh­valatla bağlı yaranmasını heç kim inkar etmir. Burada əsas məsələ yazılı ədəbiyyata aid şeirlə onun bağlı olduğu əhvalatın qoşa xatırlanıb-xatırlanmamasındadır. Tutaq ki, M.P.Vaqifin hər hansı bir şeirinə müraciət edilirsə, o şeirin nə vaxt, nə mü­nasibətlə yazılmasının xanəndə üçün elə bir əhəmiyyəti yox­dur, amma aşıq üçün çox böyük əhəmiyyəti var. Aşıq yazılı ədəbiyyatdan o şeirlərə daha çox müraciət edir ki, həm saz havasına uyğun gəlsin, həm də müəyyən bir sərgüzəştlə bağ­lan­mış olsun. Aşıq auditoriyası üçün yurd yerinə qulaq asmaq şeirin özünə qulaq asmaq qədər maraqlıdırsa, deməli, bu barə­də düşünüb-daşınmaq, məsələnin məğzinə varıb, mahiyyətini aydınlaşdırmaq vacibdir. Məsələnin mahiyyətini aydınlaşdır­ma­ğın ən başlıca yolu, heç şübhəsiz, konkret nümunələri göz­dən keçirməkdədir.

Aşıq Şəmşir şeirləri ilə bağlı yurd yeri nümunələrinə us­tad aşığın öz xatirələrində və onun ünsiyyətdə olduğu adam­ların danışdığı əhvalatlarda rast gəlirik. Aşıq Şəmşir atası Aşıq Qurbanın, Aşıq Ələsgərin, Aşıq Talıbın… bir çox şeirlərinin yurd yerini danışdığı kimi, öz şeirlərindən də bir neçəsinin ya­ranma tarixçəsindən həvəslə danışır. Həm Aşıq Şəmşirin, həm də onunla ünsiyyətdə olmuş adamların xatirələrində S.Vur­ğun – Aşıq Şəmşir görüşünün xüsusi yeri var. Bu görüşə müxtəlif adamlar yazı həsr ediblər. Həmin yazılardan qırmızı xətt kimi keçən bir motiv Aşıq Şəmşirin sözə sözlə cavab verə bilmək mə­harətidir: «Şəmşir, Səmədin qoşmasını («Aşıq Şəmşir, Dəli­dağdan keçəndə» misrası ilə başlayan qoşmasını – M.K.) avaz­la əzbərdən oxudu. Aşıq həmin şeiri bircə oxunuşla yadda sax­lamışdı. O, cavab olaraq, bu beşbəndli qoşmanı sinədən dedi:


Qoşqarla yanaşı duran başın var,

Bizim el tanıyır uca dağ səni.

Yanır yolumuzda sənət çırağın,

Bilirik şeirdə bir mayaq səni.

…Şəmşirlə görüşün qaldı yadigar,

Unutmaz nə qədər canında can var.

Səndən dərs almağa diyarbadiyar

Gəzərəm əlimdə şam-çıraq səni.


Səməd Vurğun sevinib əlini gur saçlarına çəkdi:

– Ayə, – dedi və güldü, – bu lap mənim şeirimdən qüv­vətli çıxdı ki...” (8, 63).

Aşıq Şəmşir şeirlərindən bir çoxunun tarixçəsini Hacı Ziyadxan Əliyev imzalı müəllifin ustad sənətkarla söhbətləri əsasında daha ardıcıl izləmək olur. H.Z.Əliyevin qələmə aldığı Aşıq Şəmşir söhbətlərindən biri belədir: “Bir neçə ay bundan qabaq yenə Kəlbəcərdə idim. Qocalıq bir tərəfdən, üstəlik xəs­tə­lik də məni əldən salmışdı. Yazın yaxınlaşdığı aylar idi. Gör­düm ki, cavanlar yığışıb qartopu oynayırlar. Bunları görəndə mənim də yadıma cavanlıq düşdü. Dedim, mən də istəyirəm bir az sizinlə oynayam. Sözümü zarafata salıb güldülər. Kimsə kə­nardan dedi ki, ustad, sənə bir qartopu dəysə, axırın necə olar? Bu söz məni ayıltdı, fikirləşdim ki, doğrudan da, düz deyirlər. Axı mənim qocalıq niyə yadımdan çıxır? Ürəyimdə qövr eləyənləri bu məqamda şeirə çevirməyi özümə qənimət bildim:
Cavanlar oynaşır yalda-yamacda,

Mən də pəncərədən baxıram evdə.

Qıçım tutmur, qocalığın əlindən

Yandırıb qəlbimi, yaxıram evdə.


...Tərlan könül şikar almış sar kimi,

Soluxuram şaxta vurmuş bar kimi.

Xəstə üçün gətirilmiş qar kimi,

Əriyib ocağa axıram evdə.

...Şəmşirəm, ağarıb saçım-saqqalım,

Hər şeydən bir qədər pozulub halım.

Yorulmuş ovçuyam, qaçmış maralım,

Tüfəngi yalandan çaxıram evdə” (4, 295-296).


H.Z.Əliyevin qələmə aldığı söhbət-əhvalatlardan bir ço­xunun yığcam süjet xətti var. Qaçaqlarla görüşən Aşıq Şəmşir və Aşıq Talıbın həbs olunmasına; Aşıq Şəmşirlə Aşıq Bəstinin qarşılaşmasına; Aşıq Şəmşirlə Aşıq Talıbın Gəncəyə səfər et­mə­sinə həsr olunan söhbət-əhvalatlar dediyimizə misal ola bi­lər. Yığcam süjet xətti olan bu əhvalatlarda dastan elementləri özünü göstərir. Dastan elementləri ilk növbədə ondan ibarətdir ki, danışılan əhvalatlarla şeir parçaları paralellik yaradır. Yəni bu əhvalatlarda hansısa şeirin yazılma səbəbi və tarixçəsi yox, süjet xəttinin özü diqqət mərkəzindədir. Aşıq Şəmşirin şeirləri isə həmin süjet xəttini açmaq, ətə-qana doldurmaq funksiyası daşıyır. Aşıq Şəmşir şeirlərinin belə bir funksiya daşıması səciyyəvi bir haldır və bu səciyyəviliyi dastan amili ilə izah etmək olar. Əvvəla, Aşıq Şəmşirin dastan yaratmaq təcrübəsi var və “Soltan-Qəndab”, “Bəhmən-Humay”, “Tanrıverdi”, “Ka­mal” kimi müasir dastanlar sırasında onun “Şəmşir-Sənu­bər” dastanı da çap olunub. Digər tərəfdən isə şeirlər kimi, şeir­lərin bağlı olduğu əhvalatlar da yaranacaq dastanların qida mən­bəyidir. Aşıq sənətinə Aşıq Ələsgərli, Aşıq Şəmşirli vaxt­ların gözü ilə baxsaq, görərik ki, bu sənətdə hər şey: musiqi də, şeir də, şeirlə qoşa səsləndirilən əhvalat da dastan üçündür və yaxud dastana hesablanıb. Musiqinin, şeirin, yurd yerinin və bunların hesabına yaranan dastanın ən çox məhəbbət mövzu­suna həsr edilməsində isə təəccüblü bir şey yoxdur. Folklorşü­naslıqdakı məlum qənaətə əsaslanıb deyə bilərik ki, qəhrə­man­lıqla müqayisədə məhəbbət mövzusunun daha geniş yer tut­ması oğuznamələrdən sonrakı tarixi mərhələdə dastanların qa­zandığı məzmun özünəməxsusluğu ilə bağlıdır. Bu cür məz­mun özünəməxsusluğu aşıq yaradıcılığında haqq aşığı – haqq aşiqi xəttini meydana çıxarır. Ustad aşıqların, eləcə də Aşıq Şəmşirin çox sayda şeirləri, həmin şeirlərin birbaşa və ya do­layı şəkildə bağlı olduğu dastanlar haqq aşığı – haqq aşiqi xət­tinin ifadəsinə xidmət edir.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə