ASİf haciyev linqviSTİk və metodik araşdirmalar




Yüklə 1.24 Mb.
səhifə1/10
tarix14.04.2016
ölçüsü1.24 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10






ASİF HACIYEV

LİNQVİSTİK VƏ METODİK ARAŞDIRMALAR

BAKI – 2009

Azərbaycan Respublikası Təhsil Problemləri İnstitutunun Elmi Şurasının 13 mart 2009-cu il tarixli (protokol №1) qərarı ilə çap olunur.

Elmi redaktoru: Tofiq Hacıyev,

AMEA-nın müxbir üzvü,

Türk Dil Qurumunun həqiqi üzvü,

filologiya elmləri doktoru, professor,

Əməkdar elm xadimi.


Rəyçilər: Əzizxan Tanrıverdi,

filologiya elmləri doktoru, professor.


Ənvər Abbasov,

ARTPİ-nin direktor müavini,

Kurrikulum Mərkəzinin direktoru,

pedaqoji elmlər namizədi, dosent, Əməkdar müəllim.


Hacıyev A.X. Linqvistik və metodik araşdırmalar, Bakı: “Nurlan”, 2009, -192 səh.


Kitabda Azərbaycan dilinin tarixi və onun tədrisi metodikası ilə bağlı aparılan araşdırmaların nəticəsi kimi meydana çıxan məqalələr toplanmışdır.

Мцндярижат

Ön söz .................................................................................................3

I hissə. Linqvistik araşdırmalar

1. “Irk bitik”lə bağlı bir açıqlama................................................5

2. Lекsik аrхаiкləşmə baxımından “Dədə Qоrqud kitabı”na bir nəzər........................................................................................11

3. “Dədə Qоrqud kitabı” nda işlənmiş bəzi atalar sözləri haqqında .....................................................................................28

4. Bir daha “marə//mərə” sözü haqqında....................................40

5. “Dolu” arxaizmi və onun etimologiyası...............................48

6. Da/də ədatının dil sistemində yeri.........................................54

7. Müqayisə bildirən tərzi-hərəkət budaq cümləsinin bir tipi haqqında.......................................................................................79



II hissə. Metodik araşdırmalar

1. Azərbaycan dili təliminin bəzi problemləri.........................83

2. Azərbaycan dilindən sistematik kursun sintaktik əsasda tədrisinə dair...............................................................................90

3. Dilin nitq fəaliyyəti zəminində tədrisi.................................97

4. VII-VIII siniflərdə sintaksis təliminin linqvistik problemləri...........................................................................104

5. Da, də ədatının tədrisinin bəzi məsələləri..........................112

6. Dil təlimində tarixilik, onun qoyuluşu və ifadə

yolları.........................................................................................121 7. Azərbaycan dili dərslərində tarixi arayışlardan istifadənin imkanları....................................................................................128

8. Etimoloji təhlil şagirdlərin lüğət ehtiyatının zənginləşdiril-məsinin mühüm vasitəsi kimi..................................................136

9. “Kitabi-Dədə Qorqud”un tədrisi ilə bağlı bəzi qeydlər...143

10. Klassik ədəbiyyatın tədrisində dil tarixi elementlərindən istifadə........................................................................................154

11. Azərbaycan dilindən müasir dərsin təşkilində müəllimin nəzəri-metodik hazırlığının rolu.............................................163

Qeydlər və ədəbiyyat siyahısı...................................................171

Ön söz
Dil əsrlərə sığmayan zaman axarında ilkin ruhun ifadəsini səsin, sözün sehri ilə nəsillərdən nəsillərə ötürməklə toplumu milli varlıq şəklində yaşatmağa qadir olan Tanrı möcüzəsidir. Türkün hayqıran köksündən qopub Orxonlarda, Yeniseylərdə, Altaylarda, İtillərdə, Qafqazlarda sədalanan, müdrik Dədələrin boylamasında, soylamasın-da gəlimli-gedimli dünyanın hikmətlərindən danışan ulu bir dilin barlı-bəhrəli budağı kimi Azərbaycan dili bu möcüzədən qaynaqla-naraq xalqımızın əbədiyaşar həyat rəmzinə çevrilmişdir. Zəngin söz ehtiyatına, mükəmməl qrammatik quruluşa malik ana dilimizin dərindən öyrənilməsi bu həqiqətə işıq saçmaqla keçmişimizi gələ-cəyimizə bağlayan mənəvi tellərin açıqlanmasında mühüm rol oynayır.

Xalqın söz dünyasına bələdlik həyata baxışının açarıdır. Onu tanımaq, mübarizəsini, yaşam tərzini anlamaq üçün bu dünyaya baş vurub məna çalarlarını duymaq lazımdır. Dil hadisələrinin elmi əsasda şərhi bu həyatı rəngarəng şəkildə əks etdirən şifahi və yazılı ədəbi abidələrin obyektiv qavranılmasına, mübahisəli məqamların düzgün həllinə imkan yaradır.

Dilə sevgi və qayğı yalnız onun öyrənilməsi ilə bitmir. Müxtəlif sivilizasiyaların qarşılaşdığı hazırkı mərhələdə dilimizin yetişməkdə olan yeni nəslə ulu babalardan qalmış əvəzsiz miras kimi öyrədilməsi də önəmli məsələlərdəndir. Ümumtəhsil məktəblərində dilin hansı məzmunda, hansı forma və üsullarla mənimsədilməsi ilk növbədə bu problemin açıqlanmasına xidmət edir. Apardığımız araşdırmaların nəticəsi kimi meydana çıxan linqvistik və metodik səciyyəli məqalələrdə məhz bu problemlərə toxunmaq istəmişik.

I hissə. Linqvistik araşdırmalar



1. “Irk bitik”lə bağlı bir açıqlama
Tarixi baxımdan VIII əsrin sonu – IX əsrin əvvəllərinə aid edilən “Irk bitik” abidəsi kağız üzərinə qədim türk runi əlifbası ilə ilk yazıya alınmış kitablardan sayılır. Elm aləmində “Falnamə” və “Bəxt kitabı” adları ilə də tanınan bu əsər macar alimi A.Steyn tərəfindən Dunxanda tapılmış və məşhur türkoloq V.Tomsenin transkripsiyası və ingiliscə tərcüməsində 1912-ci ildə Londonda nəşr edilmişdir. 65 bölümdən və ya paraqrafdan ibarət 104 səhifəlik abidənin mətni sonralar müəyyən düzəlişlərlə H.N.Orkun tərəfindən türk (1, 71-93), S.Y.Malov tərəfindən isə rus tərcüməsi ilə birlikdə (2, 77-92) yeni-dən çap olunmuşdur.

Keçən müddət ərzində A.V.Qaben, C.Klauson, A.Arlotto, Y.Hamelton, O.Pritsak, M.Erdal kimi tədqiqatçıların araşdırmaların-da abidənin dili daha dərindən öyrənilmiş, xüsusilə mübahisəli oxunuşa və məna açımına malik ayrı-ayrı söz və ifadələr, qrammatik formalar dəqiqləşdirilərək əslinə uyğun şərh edilmişdir (ətraflı bax: 3).

Əsər Azərbaycan türkoloqlarının da nəzər-diqqətindən yayınma-mış, əski türk yazılı abidələrinin ən dəyərli örnəklərindən biri kimi araşdırılaraq, hətta iki variantda dilimizə tərcümə edilmişdir (4, 269-295; 5, 190-202). Bütün bunlara baxmayaraq, abidənin oxunuşu və şərhi ilə bağlı bəzi ziddiyyətli məqamlar hələ də qalmaqdadır. Belə məqamlardan biri də kitabın 87-88-ci səhifələrində getmiş LXII paraqrafla əlaqədardır ki, burada onun üzərində ayrıca dayanmaq istərdik.

Həmin “ırk” (fal) belə başlanır: “Kanğı ölmiş könəki tonmiş kanğı nəlük ölgəy ol, bəglik ol, könəki nəlük tonğay ol, künəşkə olurur ol” (5, 194).

Türkologiyada əsas fikir ayrılığı bu mətn parçasında iki dəfə işlənmiş kanğı, könəki sözləri ilə yanaşı, ölmiş sözü üzərində qurulmuşdur. M.Erdalın adı çəkilən məqaləsində mövcud mülahizələr geniş təhlilə cəlb edildiyi üçün (3, 110-112) burada onları bir daha xatırlatmadan birbaşa mətləbə keçirik.

Həmin parça S.Y.Malovun nəşrində V.Tomsen tərcüməsi ilə müqayisə edilərək ruscaya belə çevrilmişdir: “Водоем (В.Томсен: принц?) иссяк, а водосток (В.Томсен: ведро?) замерз, каким образом может иссякнуть водоем, когда он княжеский? Как может замерзнуть канал, когда он находится на солнце?” (2, 90-91).

Göründüyü kimi, kanğı sözünü şahzadə, könəki sözünü isə vedrə kimi açıqlayan Tomsendən fərqli olaraq S.Y.Malov həmin sözləri müvafiq qaydada “su hovuzu” və “su axarı” – “kanal” mənalarında yozmuşdur.

Malov tərcüməsini əsas götürən prof. Ə.Şükürlü həmin parçanı aşağıdakı variantda çevirmişdir: “Su hovuzu tükənmiş, arx donmuş. Su anbarı necə tükənə bilərdi, o ki xana məxsusdur. Arx necə dona bilərdi, o ki günəş altındadır” (4, 294).

Prof. Ə.Rəcəbov isə kanğı sözünü V.Tomsen variantına istinad edərək xan oğlu, könəki sözünü isə tamamilə yeni bir variantda – 3-cü şəxs təkinin mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etmiş köynək mənasında anlayaraq, ümumilikdə mətni belə çevirmişdir: “Xan oğlu ölmüş, köynəyi donmuş. Xan oğlu nə üçün ölməlidir? Bəylikdir. Köynəyi nə üçün donmalıdır? Günəşdə oturur” (5, 200).

Müxtəlif suallar doğuran bu fərqli çevirmələrin mənşəyində, xüsusən kanğıkönəki sözlərinin açımında dil faktlarına sərbəst yanaşma mövqeyinin durduğu açıq-aydın duyulmaqdadır. Kanğı – “su hövzəsi”, könəki – “su novu” yozumunun duyumla, kanğı – “xan oğlu”, könəki – “köynəyi” yozumunun isə səs oxşarlığına əsasən irəli sürüldüyünü ehtimal etmək olar. Bu cür yanaşma isə məhdudiyyətsiz variantlar verməyə imkan yaradır.

Təhlilsə göstərir ki, problemin həllini qeyd edilən açar sözlərin məna çözülməsində deyil, onların əslinə uyğun yeni oxunuş variantlarında aramaq lazımdır.

Qədim türk runi əlifbası ilə sağdan sola k, n, ğ, ı şəklində yazılmış ilk söz, istisnasız olaraq, əksər türkoloqlar tərəfindən kanğı variantında oxunmuşdur. Lakin, nədənsə, oxunuş variantı deyil, yazılış variantı türkologiyada, zəif də olsa, şübhə doğurur (3, 110).

Göstərilən kiçik parçada onun iki dəfə işləndiyi və hər dəfə də eyni variantda yazıldığı nəzərə alınaraq, təbii ki, bu fərziyyə qəbul edilməmişdir.

Göründüyü kimi, a səsi sözün qrafik yazılış formasında öz əksini tapmamışdır. Ümumiyyətlə, əski türk abidələrində a səsi təkcə sözün əvvəlində deyil, bəzən sözün ortasında gəldikdə belə onu ifadə edən qrafik işarə işlənmir (5, 31). Odur ki, ilk sözü kanağı şəklində də oxumaq mümkündür. İrəlidə görəcəyimiz kimi, bu oxunuş variantı digər sözlərin də oxunuş variantları ilə əlaqələndirdikdə özünü tamamilə doğruldur. Belə ki, müasir türk dillərinin əksəriyyəti, o cümlədən Azərbaycan dilində qanov fonetik variantında yaşayan bu arxaik forma etimoloji baxımdan kan söz kökündən və -ağı sözdüzəldici şəkilcisindən ibarətdir. Qədim çin dilindən Altay dillərinə, o cümlədən tunqus-mancur dillərinə də keçməsi güman edilən kan(q'an) sözü əslən çay deməkdir (6, 140). -Ağı tərkibi isə qədim və orta əsr türk yazılı abidələrinin dilində tez-tez rast gəlinən arxaik şəkilçidir. Prof. V.Aslanovun da qeyd etdiyi kimi, müasir türk dillərində, o cümlədən Azərbaycan dilində -ov//-öv şəkilçisi ilə bitən sözlərin əksəriyyəti tarixən məhz -ağu//-əğü şəkilçisi ilə düzəlmişdir (bax: 7, 92-96). Bir neçə dil faktını nəzərdən keçirək:

“Buğa, buğa!” dedikləri qara inəg buzağısı degilmidir (8, 88);

Ağır buqağı topuğacın dögər, degil (8, 95);

Qırağu anun içün yağar ki, əli-ayağı üşüdə (9, 154);

Qış gözi qırağı olur (9, 155) və s.

“Dədə Qorqud kitabı”, “Oğuznamə” kimi qədim abidələrin dilindən götürülmüş bu nümunələrdə buzağı, buqağu, qırağı kimi sözlər müasir dilimizdə buzov, buxov, qırov fonetik variantında işlənməkdədir.

Deməli, kanağı fonetik variantının da abidənin dilində işlənməsi faktına təbii baxılmalıdır. Mənası “su arxı” demək olan bu qədim söz müəyyən səs dəyişikliyinə uğrasa da, öz işləkliyini hələ də itirməmişdir.

Tədqiqat göstərir ki, kanağı sözündən sonrakı sözün ölmiş variantında transkripsiya edilməsi yanlış yozumlara zəmin yaratmışdır. Məlumdur ki, Orxon-Yenisey abidələrində ö ü səsləri eyni qrafik işarə ilə verilmişdir (5, 32). Bu isə həmin sözü ülmiş kimi də oxumağa əsas verir. İstər Orxon-Yenisey, istərsə də digər əski türk yazılı abidələrinin dilində fəal iştirak edən ül(mək) feli (4, 79, 123) bir çox sözlərin mənşəyində (məs., ülüş-pülüş, ülgü, ülgüc və s.) indi də daşlaşmış şəkildə yaşamaqdadır. Mənası “böl(mək)”, “parçala(maq)”, “hissəyə ayır(maq)” olan bu fel kökünə pay, bölgü (məcazi mənada “bəxt”, “qismət”) mənasında elə həmin abidənin sonuncu paraqrafının (“kəntü ülügi erkgil ol” – 5, 195) cümləsində işlənmiş ülüg sözündə də (-üg ad düzəldən şəkilçidir) rast gəlmək olur.

Həmin arxaik söz kökünü “Dədə Qorqud kitabı”nın boylarının dilində işlənmiş ülüşmək felinin tərkibində (Kafər dəxi düşübən bir yerdə aqça ülüşməkdəydi – 9, 53) və Əbu Həyyan lüğətində işlənmiş ülədi (böldü), ülü, ülüş (pay, hissə) sözlərinin də tərkibində (10, 20) asanlıqla ayırmaq mümkündür. Ümumiyyətlə, ülmək felinin mənşəyi ilə bağlı araşdırmalar belə bir nəticəyə gəlməyə əsas verir ki, müasir türk dillərində daha geniş işlənən ölmək feli məhz həmin arxaizmin fonetik dəyişikliyə uğramış variantıdır. Belə ki, qədim türk təfəkkürünə görə, insanın ölməsi ruhun bədəndən ayrılması ilə müşahidə olunur, yəni ölmək, əslində bölünmək, parçalanmaq deməkdir. Müasir dilimizdəki matım-qutum qurudu idiomu bu qədim dünyagörüşün izlərini hələ də daşımaqdadır. Adətən, qorxu, heyrət, təəccüb hisslərini ifadə edən bu deyimdə insanın bədən (mat) və ruhdan (qut) ibarət olması ilə bağlı əski düşüncələr öz əksini tapmışdır. Öl(mək) felinin müstəqim mənada “bölünmək”, “parçalanmaq” anlamında işləndiyini Orxon-Yenisey abidələrinin dilində də müşahidə etmək olar. Məsələn, “Tonyukuk” abidəsinin qərb tərəfindəki 3-cü sətirdə belə bir cümlə getmişdir: “Türk bodum ölti, alkıntı, yok boltı” (5, 117).

Y. Məmmədov həmin cümləni türk xalqı öldü, məhv oldu, yox oldu (5, 121), Ə.Şükürlü isə türk xalqı öldü, zəiflədi, yox oldu kimi (4, 249) çevirmişdir.

Əslində bu cümləni türk xalqının faciəsini əks etdirən müəllifin mövqeyindən çıxış edərək açıqlamaq lazım idi. Burada yaxın mənalı fellərin yanaşı işlənərək eyni mənanı təkidlə ifadə etməsindən deyil, hadisələrin məntiqi ardıcıllıqla düzümündən söhbət açıla bilər. Yəni abidənin müdrik yazarı türk xalqının yoxolma səbəbini onun parçalanmasında və bunun nəticəsi kimi əvvəlki qüdrətini itirərək zəifləməsində görür. Beləliklə, istər oxunuş variantından, istərsə də məna açımından asılı olmayaraq “Irk bitik”dəki ölmiş//ülmiş sözlərini “bölünmüş”, “parçalanmış” kimi qavramaq olur.



Könəki sözünə gəlincə, yenə də öü səslərinin eyni qrafemlə işlənməsinə əsaslanaraq, onu da künəki kimi transkripsiya etmək mümkündür. Etimoloji baxımdan kün və -əki hissələrindən ibarət olan bu sözün müasir dilimizdəki güney sözünün qədim fonetik variantı olduğunu söyləmək olar. Prof. V.Aslanov eyni üsulla düzəlmiş quzey və güney sözlərini tarixən -ağu//-əgü >-ov//-ev>-ey dəyişikliyinə məruz qalmış şəkilçi vasitəsilə düzəldiyini əsaslandırır (7, 96-97).

Beləliklə, gətirilən faktlara əsasən mətni aşağıdakı şəkildə traskripsiya etməyi daha inandırıcı sayırıq: Kanağı ülmiş, künəki tonmiş. Kanağı nəlük ülgəy ol, bəglik ol, künəki nəlük tonğay ol, künəşkə olurur ol.

Bu oxunuş variantı isə məntiqi cəhətdən bir bütöv təşkil edən mətn parçasını çox sadə bir dəyişikliklə müasir dilimizə çevirməyə əsas verir: Qanov bölünmüş, güney donmuş. Qanov nə üçün bölünmüş, bəylikdir (yəni bəyə məxsusdur), güney nə üçün donmuş, o ki günəşin altındadır.

2. Lексик архаикляшмя бахымындан

«Dядя Qоргуд kитабы»на бир нязяр
«Дядя Горгуд китабы»нын дилини сяжиййяляндирян ясас яламят-лярдян бири онун зянэин сюз ещтийатына малик лцьят тяркибиндя лексик архаизмлярин нязяря чарпажаг дяряжядя ишляк олмасыдыр. Ясярин яслиня уйьун охунуб ачыгланмасында гаршыйа чыхан башлыжа чятинликляр сырасында эюстярилян бу амилдян щям дя мцсбят мянада файдаланмаг мцмкцндцр. Мялумдур ки, архаикляшмя дилдахили тарихи инкишаф просесинин мящсулудур. О, даими характер дашыйыр вя дилин бцтцн гатларыны ящатя едир. Лакин дилин фонем системи вя грамматик гурулушу иля мцгайисядя лексик тяркиби архаикляшмяйя даща щяссас мцнасибятдядир. Бу мянада «Китаб»а мяхсус лексик архаикляшмя просесини дяриндян излямякля онун формалашма, илк дяфя йазыйа алынма вя сонунжу дяфя цзц кючцрцлмя тарихляриндян иряли эялян спесифик жящятляри мцяййянляшдирмяк вя бязи мцбащисяли мясяляляря айдынлыг эятирмяк олар. Тядгигат эюстярир ки, бу просес бирдян-биря, бир заман кечидиндя дейил, мярщяля-мярщяля, мцхтялиф вахт айрыж-ларында баш вермишдир. Буна эюря дя ону цч мярщяляйя айырмаьы мягсядяуйьун сайырыг. V-XI ясрляр цчцн ишляк олуб, аз сонра архаикляшян сюзляри биринжи мярщяляйя, артыг Дрезден вя Ватикан нцсхяляринин йазыйа алындыьы дюврдя, yəni XV-XVI ясрлярдя архаикляшян сюзляри икинжи мярщяляйя, даща сонрадан архаикляшян сюзляри ися цчцнжц мярщяляйя аид етмяк олар.

Сюзсцз, сонунжу мярщялядя архаикляшян сюзляри тапыб цзя чыхармаг, онлары лексик-семантик бахымдан ачыгламаг бир о гядяр дя чятинлик тюрятмир. Йалныз «Китаб»ын дили цчцн дейил, цмумян классик ядябий­йатымыз цчцн сяжиййяви олан щямин архаизмляр щаггында кифайят дяряжядя материал топланмыш, шярщляр верилмишдир. Анжаг чох тяяссцф ки, абидянин Азярбайжан наширляри бязян бу архаизмляря сярбяст йанашараг, онлары истядикляри вариантда вермяйи цстцн тутмушлар. Мясялян, «ал» сюзцнцн «Китаб»ын дилиндя ишлянмиш архаик мяна чаларларындан бири дя «тяряф», «йюн» анламындадыр:

Башын ала багар олсам, башсыз аьаж!

Дибин ала багар олсам, дибсиз аьаж! (11, 48)

Гаршум ала, йиэит, мяни ня мянлярсян? (11, 76)

Гядим лцьятлярдя «ал» фонетик вариантында гейдя алынмыш «тяряф» мяналы бу архаик сюзцн (-а йюнлцк щал шякилчисидир) абидянин дилиндя «саьым ала», «солум ала», «гаршум ала», «йюнцм ала» бирляшмяляринин тяркибиндя ишляндийи мцбащисясиз фактдыр. Анжаг тцрк наширляриндян фяргли олараг Азярбайжан наширляри тарихилик принсипини эюзлямядян «ала» архаик формасыны «яля» варианты иля явяз етмиш (10, 73, ; 11, 68-69; 3, 340), бир нюв ону сцни шякилдя «мцасирляшдирмишляр». Нцсхя фяргляриня шярщ йазан проф. С.Ялизадя акад. Щ.Араслы тяряфиндян илк дяфя иряли сцрцлмцш «яля» вариантына цстцнлцк веряряк буна: «мятндя мящз «тяряф» мянасында ишлянмиш «ял» сюзц инандырыжы эюрцнцр» (11, 239) гянаятиля щагг газандырыр.

Арашдырмалар эюстярир ки, «гол» , «жинащ» сюзляриндян фяргли олараг, «ял» сюзцнцн чохишляклик газаныб Азярбайжан дилиндя «тяряф» мянасында ишлянмяси ня тарихи, ня дя мцасир бахымдан юзцнц доьрултмур. Цмумиййятля, тякжя бизим дилимиздя дейил, диэяр тцрк дилляриндя дя «ял» сюзц щеч заман «тяряф» мянасыны ифадя етмямишдир. Одур ки, ян нцфузлу лцьятлярдя бу мянанын гейдя алынмасына тяяжжцб етмяк дейил (13, 236), реаллыгдан иряли эялян щягигят кими бахмаг лазымдыр. Диэяр бир жящятдян, ейни йазылышын бир мягамда «гаршум ала» (10, 84; 11, 76; 3, 352), башга бир мягамда «гаршум яля» (10, 73; 11, 69; 3, 340) кими охунмасы ня дяряжядя дцзэцндцр вя бу горгудшцнаслыьа ня веряр? Йалныз тарихилик дейил, щям дя дил фактына ващид йанашма принсипинин позулмасы фяргли охунуш вариантларына шяраит йарадан амиллярдяндир. Асылы тяряфляри I вя II шяхс тякинин мянсубиййят шякилчилярини гябул етмиш бу бирляшмяляр «Китаб»ын дили цчцн характерик сайылан синтактик ващидлярдяндир. Бу мювгедян йанашдыгда «Газан бяэ оглы Уруз бяэин тутсаг олдыьы бой»да Бурла хатунун дилиндян дейилмиш «Йаным ала багдуьында гоншума ейц багдым» (йяни «Йан тяряфимя бахдыьым заман гоншума йахшы (хош) бахдым»; -М.Ерэин дя беля охумушдур -5, I ж., 164) жцмлясинин тярки­бин­дя эетмиш «йаным ала» бирляшмясинин Зейналов-Ялизадя няшриндя «Йаныма, ала» (11, 73) вариантында щямжинс сюзляр кими охунмасы иля щеч жцря разылашмаг олмур. Щ.Араслы вя Ш.Жямшидов вариантлары иля мцгайисядя («Йаныма ала бахдыьымда/багдыгымда, гоншума ев бахдым/ багдым - 10, 79; 3, 347) даща уьурлу алынса да, щямин вари­антда «саьым ала», «солум ала», «гаршым ала» модели нязяря алынмамыш, нятижядя бирляшмянин дахил олдуьу сoйлaмaнın мисрадахили бюлэцсцня хялял эялмишдир:

Гуру- гуру чайлара су салдым,

Гара тонлы дярвишляря нязир вердим,

Йаныма, ала багдуьумда гоншума ейц багдым (11, 73).

Dörd щежалы сюз вя ифадялярля башланан бу сюйлям парчасында «йаным ала» бирляшмяси даща уйарлы, даща мянтиги эюрцнцр (Йери эялмишкян, абидянин сярбяст шеiр формасында дцзцлцб-гошулмуш сoylamalarında мисрадахили бюлэцнцн нязяря алынмасы факты юнямлидир вя бу, бир чох мцбащисяли мягамлара айдынлыг эятиря билир).

Эюрцндцйц кими, щятта дилимизин сон 5-6 ясрлик инкишаф мярщялясиндя ишлякликдян дцшмцш «мялум» архаизмлярин ачыгланмасы иля баьлы бцтцн проблемляр арадан галдырылмамышдыр. Беля олан тягдирдя яввялки архаикляшмя мярщялялярини ящатя едян гядим сюзлярин ачыгланмасындакы вязиййяти тясяввцр етмяк о гядяр дя чятин дейил.

Тящлил эюстярир ки, икинжи архаикляшмя мярщяляси Дрезден вя Ватикан нцсхя катибляринин, еляжя дя бойлары сонунжу дяфя нягл едян озанын ады иля баьлыдыр. Сюз, ифадя вя дейимлярин чаьдаш охужунун анлам сявиййясиня уйьунлашдырылмасы шифащи халг ядябиййаты цчцн тябии щалдыр. Ейни заманда, даща мцщафизякар мювгедя дуруб йазылы ядяби нцмунялярин гядим нцсхя цзцнц кючцрян катибляр дя бязян беля мцасирляшдирмя мейлиндян чякинмямиш, йери дцшдцкжя «явязлямя» ямялиййаты апармышлар. Бизжя, «Дядя Горгуд китабы» щяр ики йюндян беля чевирмяляря мяруз галмышдыр. Бир нечя нцмуняни нязярдян кечиряк.

Абидянин дилиндя яряб мяншяли «дювлят» сюзцндян 16 дяфя истифадя едилмишдир. Мясялян:

Кюнлцн йужа тутан ярдя дювлят олмаз (11, 31)

Оьул атанын йетиридир, ики эюзинин биридир.

Дювлятлц оьул гопса, ожаьынын кюзидир.

Оьул дяхи нейлясин баба юлцб мал галмаса,

Баба малындан ня фаидя, башда дювлят олмаса...

Дювлятсиз шярриндян аллащ сагласун , ханым, сизи! (11, 31-32).

Ата адын йцридяндя дювлятлц оьул йеэ ( 11, 32)

Гараэцня айдыр: «Гара булыт дедиэин сянин дювлятиндир» (11, 44)

Гутлу олсун дювлятинцз (11, 63)

Газан айдыр: «Дялц озан, дювлятин дяпди . . . » (11, 64) вя с.

Эцман едирик ки, орта яср ядяби дилимиз цчцн ишляк олан «дцшцнжя, аьыл, фикир» мяналы бу архаик сюз бойларын дилиня даща гядим бир архаизми явязетмя йолу иля дахил олмушдур. Беля ки, «Саьлыгла саьынчын, дювлятин щяг артурсин» (11, 41) оьуз алгышынын грамматик гурулушунда «дювлят» сюзц «саьынж» сюзцнцн ялавяси кими верилмишдир. Бу да яски тцрк йазылы абидяляринин дилиндя ишлянмиш ейни мяналы «сакынж» архаизминин ( 4, 486; 16, 300) ясярин даща гядим нцсхя вариантына мяхсус лексик ващид олдуьуну сюйлямяйя ясас верир. Тцрк мяншяли сюзцн (саь(маг) – фикир-ляш(мяк) демякдир, инди дя «Сян сайдыьыны сай, эюр фяляк ня сайыр» дейиминдя «сай» фонетик вариантында йашамагдадыр, -ын фелдян фел дцзялдян , -ж ися ад дцзялдян шякилчидир, мцгайися ет: сев-ин-ж) яряб мяншяли сюзля явязлянмяси щям наьылчы озан, щям дя катиб тяряфиндян йериня йетириля билярди. Щяр ики щалда бу абидянин дилини мцасирляшдирмя – заманын ядяби дилиня уйьунлашдырма мейлиндян иряли эялир. «Саьынж» сюзцнцн «Ямсали- тцрканя»дя гейдя алынмыш «Саьынж хейир эяряк» аталар сюзцндя йашамасы (1, 40) онун мящз орта ясрлярдя, йяни ясярин сонунжу дяфя йазыйа алынма дюврцндя архаикляшдийиня дялалят едир.

Арашдырмалар эюстярир ки, катиб тяряфиндян явязлянмиш сюзлярдян бири дя «алагыры» архаик сюз формасыдыр. «Салур Газанын еви йаьмаландыьы бой»да Гаража чобанын кафиря жаваб сюйляминин илк мисрасында ишлянмиш бу архаизм («Алагыры сюйлямя, мяря итцм кафяр!») ейни мягамда абидянин Ватикан нцсхясиндя «щярзя-мярзя» сюзц иля явязлянмишдир (6, I ж., 98) . Бу явязлянмя варианты йалныз Ватикан нцсхя катиби тяряфиндян дейил, щям дя Дрезден нцсхя катиби тяряфиндян башга бир мягамда - «Бякил оьлу Ямранын бойу»нда йериня йетирилмишдир: «Щярзя-мярзя сюйлямя, итим кафяр!» (11, 108) . Демяли, щямин дювр цчцн «алагыры» сюз формасынын архаикляшмя просеси тамамиля баша чатмышды. Мараглыдыр ки, «Китаб»ын танынмыш наширляриндян сайылан акад. Щ.Араслы эюстярилян сюйлями Дрезден нцсхясиндя олдуьу кими дейил, Валитан нцсхя катибинин сечдийи йола уйьун «щярзя- мярзя» сюзц иля башламышдыр (10, 33). Сечим цст-цстя дцшся дя, сябябляр фяргли иди. Яэяр Ватикан нцсхя катиби буну сюзцн архаикляшмясини нязяря алараг етмишдирся, щюрмятли алимимиз щямин сюзцн йазылыш вариантыны мцяййянляшдирмякдя чятинлик чякдийи цчцн етмишди. Ону гынамаьа дяймяз. Доьрудан да, «алагыры» сюз формасы горгудшцнаслыгда ян мцбащисяли дил ващидляриндяндир. Мясялян, М.Ерэин ону «илакырды» вариантында охуйараг (6, I ж.,98) «лаггырты, лаф, бош сюз» анламында шярщ етмиш (6, II ж., 3, 150) вя «и» саитинин «лакгырты» сюзцнцн яввялиня артырылмасы йолу иля дцзялдийини сюйлямишдир (6, II ж.,381).

Зейналов- Ялизадя няшриндя ися «аргыры» кими охунан щямин сюз (11, 43) беля ясасландырылмышдыр: «Бизжя, Д-дя сюзцн йазылышы «аргыры» кими охуна биляр ки, бу да мятнин мязмунуна уйьундур. «Аргыры сюйлямяк» - щачалы, икибашлы данышмаг демякдир. Мцгайися ет: арьу – ики даь арасы,учурум (М.Кашğари) - 11, 232) .

Щягигяти цзя чыхармаг йолунда ахтарыш вариантларындан бири кими дяйярляндирдийимиз бу охунуш вя йозум, яфсуслар олсун ки, мятлябдян чох узагдыр.

Гожаман горгудшцнас Ш.Жямшидов ися бир чох мягам­ларда олдуьу кими халг данышыг дилиня истинадян ону «ала-гара» ва­риантында охумуш (3, 299) вя мювгейини беля ясасландырмышдыр: «Азяр­байжан халг данышыьында «ала-гара ит кими» шяклиндя инди дя чох данышан адамларын барясиндя дейилир» (3, 136). Щямин архаиз-мин бу вариантда да охунушу щям йазылыш, щям дя мяналандырма бахымындан йанлышдыр. Яввяла, мцяллифин юзцнцн дя эюстярдийи кими, щямин сюз щеч дя «а» сясини ифадя едян щярфля дейил, «йей» щярфи иля битир. Диэяр бахымдан, бу сюз щеч дя «ит» исминя дейил, «сюйля» фелиня табедир, йяни щярякяти изащ етмяйя хидмят едир.

Бяс щямин мяжщул сюзцн «алагыры» шяклиндя охунмасыны щансы аргументлярля ясасландырмаг олар? Биринжиси, верилян вариант яски яряб ялифбасы иля йазылыша даща уйьундур. Икинжиси, тутарлы лингвистик материаллара истинад едилир.

Арашдырма эюстярiр ки, «алагыры» сюз формасы «алагыр» (маг) архаик фелинин -ы шякилчиси гябул етмиш фели баьлама формасыдыр. Абидянин дилиндя бу архаик фели баьлама шякилчили даща бир нечя сюз ишлянмишдир: Мясялян:

Газан кюпяэи говлайы Гаража чобанын цзяриня эялди(11, 45).

Газан айдыр: - Мяря чобан! Гарнын ажыгмамышкян, эюзцн гара­рмамышкян бу аьажы гопайы эюр! (11, 46)

Тар ятцня, эен голтуьына сыьыну эялмишям! (11, 87).

Одур ки, бу тясадцфи щадися сайыла билмяз. «Алагыр»(маг) фели ися надир ишлянян сюзлярдяндир. Мцасир тцрк дилляри цчцн дя тамамиля архаикляшян бу феля «Гядим тцрк сюзлцйц»ндя «чыьыр- алагыр» гоша фел формасынын тяркибиндя раст эялинир (4, 445). Щазыркы дилимиздя «чыьыр-баьыр салмаг» фелиндя олдуьу кими, эюрцнцр, «чыьыр-алагыр» фел формасы да йахын мяналы сюзлярин говушмасы йолу иля дцзялмишдир. Демяли, «алагыр»(маг) – чыьыр(маг), баьыр(маг) анламындадыр. Щямин сюзцн етимолоъи тящлили дя буну сюйлямяйя имкан йарадыр.

Məlumdur ki, -гыр морфеми мцстягиллийини итирмиш архаик шякилчилярдяндир. О, мцхтялиф сяслярин ифадяси иля баьлы нитг фелляри дцзялдир. Мясялян, чыьыр (чы-ьыр), чаьыр (ча-ьыр), баьыр (ба-ьыр), гыш-гыр (гыш-гыр), асгыр (ас-гыр) вя с. фелляр мящз бу сюздцзялдижи шякил-чинин иштиракы иля ямяля эялмишдир. «Китаб»ын дилиндя раст эялинян гаьыр(маг) (Аруз айдыр: «Билцрмисян, сяни нийя гаьырдыг?» Бейряк айдыр: «Нийя гаьырдыныз?»- 11, 124), щайгыр(маг) (Аслан щайгырды, мейданда ня гядяр ат варса, ган гашынды -11, 88) фелляри дя мящз бу архаик шякилчинин «га», «щай» чаьырыш нидаларына (вя йа сяс тяглиди сюзляря) артырылмасы йолу иля дцзялмишдир. Бизжя, «алагыр» фели дя щямин цсулла - «ала» сяс тяглиди кюкцня -гыр шякилчисинин ялавяси иля формалашмышдыр. Диэяр бахымдан, «ала» кюкцнцн абидянин дилиндя айрылыгда «ужа, йцксяк» мяналарыны билдирян мцстягил сюз кими дя чыхыш етдийини нязяря алсаг, онун чаьырмаг, баьырмаг сюзляри кими «ужадан, бяркдян сяслянмяк» анламыны ифадя етдийини тясдиг етмяк олар. Архаизмин ишлянмя мягамы бир даща бу ачыма щагг газандырыр.

Газан ханын евини талан едиб аилясини ясир эютцрян Шюклц Мялик Дярбянддяки он мин гойуну яля кечирмяк цчцн Гаража чобанын цзяриня алты йцз кафир дюйцшчцсц йола салыр. Сцрцнц дюйцшсцз апармаг мягсяди иля Гаража чобана ох, йахуд сапан атымы мясафясиндя йахынлашан кафир ал дилини ишя салараг, ужа сясля онун кюнцллц тяслим олмасыны вя явязиндя бяйлик рцтбяси ала биляжяйини тяклиф едир. Тябии ки, кафирин эур- эур эурлайан галибаня данышыьы гейрятли чобана хош эялмир вя о ажыгланараг: «Алагыры сюйлямя, мяря итцм кафир!» жцмляси иля башлайан мяшщур сoylamasını дейир. «Алагыры сюйлямя» - «баьырараг сюйлямя» демякdир. Инди дя бир адам йцксяк данышанда «ня баьырырсан?», «баьыра-баьыра данышма» дейилир. Бу мяна щям дя катиблярин явяз кими сечдикляри «щярзя-мярзя сюйлямя» бирляшмясинин мянасына йахындыр.

Бу мягамда бир мясяляйя дя тохунмаг истярдик. Щямин сoylamanın сонунжу «Йиэитлярин зярбини эюрэил, ондан ютэил» (11, 43) мисрасында ишлянмиш «ют(мяк) фели дя (-эил ямр шяклинин архаик II шяхс тякинин сонлуьудур) горгудшцнаслыгда дцзэцн ачыгланма-мышдыр. Щ.Араслы ону «эери дюн», Зейналов-Ялизадя ися «эет» анламында (11, 142) мцасир­ляшдирмишляр ки, бу да сюзцн ишлянмя контексти иля уйьун эялмир. «Ют(мяк)» фели «кечмяк» мянасы иля йанашы, щям дя «охумаг», «чох даныш­маг» мяналарында ишлянмиш вя инди ишлянян гядим сюзляри­миздяндир. Щямин феля даща эениш йайылмыш биринжи мянасы иля йанашы, «охумаг» мянасында «Бамсы Бейряк бойу»нда раст эялинир:

Иляйцндя дцэцн вар,

Дцэцня варуб ютэил» (11, 62)

Демяли, щямин анлам абидя цчцн йад дейил вя эюстярилян жцмлядя ону «дил-дил ютмяк», «чох данышмаг» мянасында даща дягиг ачыгламаг имканы мювжуддур. Сoylamanın «алагырмаг» фели иля башлайыб «ютмяк» фели иля битмяси щеч дя тясадцфи олмайыб, щадисялярин мянтиги инкишафына сюйкянир. Гаража чобан йцксяк сясля мянасыз данышан дцшмяня яввялжя ясл иэидин зярбини- эцжцнц эюрцб, сонра эурламасыны – (дил-дил) ютмясини мяслящят билир.

Принсип етибариля биринжи вя икинжи архаикляшмя мярщялялярини бир бюлэцдя бирляшдириб вермяк дя оларды. Лакин фактлар эюстярир ки, даща гядим дюврц ящатя едян биринжи архаикляшмя мярщяляси мцтляг фяргляндирилмялилдир. Она эюря ки, яэяр икинжи мярщялядя архаикляшян сюзлярин бюйцк яксяриййяти катибляр тяряфиндян явязлянмяйя мяруз галмышдырса, биринжи мярщялядя, йяни абидянин «Китаб» формасына салындыьы дюврдян аз сонра архаикляшян сюзляр няинки катибляр, щеч мцасир горгудшцнаслар тяряфиндян доьру- дцзэцн ачыгланмамышдыр. Бу илк нювбядя щямин архаизмлярин тарихи инкишаф просесиндя диэяр охшар сяс тяркибли сюзлярля уйьунлуг тяшкил етмясиндян иряли эялир. Еля буна эюря дя катиб гяляминдян совушан щямин архаизмляр юз илкин семантикасыны абидянин мятниндя тамамиля го­руйараг эцнцмцзя гядяр эялиб чыхмышдыр. Суал олунур: бяс бу сюзлярин мящз XI-XII ясрлярдя архаикляшдийини нежя сцбута йетирмяк олар? Ики мцщцм дялиля истинад едирик: биринжиси, щямин архаизмляря, демяк олар ки, классик ядябиййатымызын дилиндя бир дяфя дя олсун раст эялинмир, йахуд да надир щалларда раст эялинир. Икинжиси, улу дилчи М.Кашğари лцьятиндя бу сюзлярин артыг архаикляшдийи ещтимал олунур. Нцмуняляря кечяк:


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə