AQİQİY İSTİdatqa, ŞAİrane yürek ve küÇLÜ qollarğa saip olğan ediP




Yüklə 38.76 Kb.
tarix01.05.2016
ölçüsü38.76 Kb.
AQİQİY İSTİDATQA, ŞAİRANE YÜREK

VE KÜÇLÜ QOLLARĞA SAİP OLĞAN EDİP
ХХ asır qırımtatar edebiyatınıñ klassigi, yazıcı

Şamil Alâdinniñ şiiriyetine bir nazar*


Quvanç ve yanıqlarğa, ümüt ve telâşlarğa, uçuv ve yıqıluvlarğa, yeñiş ve facialarğa nomay olğan qarsanbalı, çıtırmanlı HH yüzyıllıqta inkişaf etken edebiyatımızğa bugünki künniñ yüksekliginden bir nazar taşlar isek, onda ilkide çar Rusiyesiniñ, soñradan ise totalitar qanlı bolşevik rejiminiñ acuvsız, şiiddetli, yoq etici darbelerinden qanatları qırılğan, kökregi eleme-delik yaralanğan, ölümge, yoq etilüvge mahküm etilgen bir edebiyatımıznı köremiz.

Lâkin qadimiy milletimizniñ özü kibi qadimiy, yaşavçan edebiyatımıznıñ ocağındaki ateş sönmedi, daa doğrusı onı ne bir tiran, ne bir rejim, ne vaqıt, ne mesafe söndüralmadı. Er bir şair, er bir yazıcı yüreginde, közlerinde can alâmetini ğayıp etmegen, yanıp turğan ateş parçaçıqlarını accı-accı tütünler içinde boğulayatqan edebiyatımızğa alıp kelip qoşmağa tırıştı. Üsein Şamil Toqtarğazılar, Noman Çelebicihanlar, Cemil Kermençikli-ler, Bekir Çoban-zadeler, Şevqiy Bektoreler, Amdi Giraybaylar, Memet Nuzetler, Eşref Şemi-zadeler, ve onlarnen fedaiy ediplerimiz – büyük bir ölçüde alğanımızda – edebiyatımıznıñ keçmiş ve kelecek arasında uzanğan köpürniñ yıqılmasına yol bermediler, aksine öz icatlarınen şu köpürge birer bağana, birer tireme oldılar.

Böyle fedaiy ediplerimiz arasında, elbet de, Şamil Alâdin özüne has bir ayrıca yerni işğ-al etmekte. Şamil Alâdin kerçekten de, HH yüzyıllıqtaki qırımtatar edebiyatında özüniñ silinmez saifelerini yazıp qaldırdı. Ondan miras qalğan zengin asabalıq, onıñ acayip ikâyeleri, povestleri, romanları belli, lâkin aynı zamanda daa keregi kibi ögrenilmegen, incelen-megen bir alemdir.

XIX yüzyıllıqnıñ soñlarında Qırımda İsmail Gasprinskiyniñ "Terciman"da derc olunğan "Dar-ül Rahat-musulmanları" romanından HH yüzyıllıqnıñ soñlarında İbraim Paşiniñ Qırımda yazıp neşir ettirgen romanı arasındaki qırımtatar edebiyatında bir qaç dane nişane eserler mevcüttır. Olarnıñ adları añılır eken, Şamil Alâdinniñ "İblisniñ ziyafetine davet" epik povestiniñ adı da mıtlaqa añıla.

Umumen alğanda, Şamil Alâdinniñ icadı üç büyük saifeden ibarettir.

1-nci saife – cenkten evelki icadı

2-nci saife – sürgünlik devirindeki icadı

3-nci saife – avdet devirindeki icadı.


Ş. Alâdinniñ icadınıñ 2-nci saifesi belli bir derecede ögrenilgen, 3-nci saifesi ise keniş oquyıcılar dairesine muayyen bir derecede belli olğan olsa, onıñ icadınıñ 1-nci saifesi keniş oquyıcılar dairesine az bellidir, ve asılında qırımtatar edebiyatşınaslığında az ögrenilgen bir saifedir.

İcadınıñ ekinci saifesine ait olğan "Eger sevseñ" "Ruzgârda sallanğan fenerler" roman-ları, "Çauş oğlu", "Teselli" povestleri, nesirniñ küçük janrında yazılğan bir sıra eserleri, icadınıñ üçünci saifesine ait olğan bir sıra bediiy ve publitsistik eserleri HH asırdaki qırımtatar edebiyatınıñ inkişafına qoşulğan salmaqlı ve munasip issedir. Lâkin biz bugün Şamil Alâdinniñ icadınıñ 1-nci saifesi üzerinde biraz kenişçe ve tavsilâtlıca toqtalmaq isteymiz.

Ebet, Şamil Alâdin HH yüzyıllıqtaki edebiyatımızda büyük nesirci, panoram eserler yaratqan edip olaraq bellidir. Bu iç bir türlü şübhe doğurmağan, delil-isbat talap etmegen fakttır. Lâkin büyük nesirci olmaqnen bir sırada Şamil Alâdin nazik, ince duyğulı, felsefiy-lirik, bazıda devirniñ özü kibi yalınlı-ateşli, grajdanlıq pafosınen siñirilgen nazm eserlerniñ müellifi-dir.

Velasıl, Şamil Alâdin edebiyatqa şair olaraq kirip kelgendir. 2-nci Cian cenkinden evelki icadı bütünley şiirnen bağlıdır. Onıñ ilk yazğan şiirlerinden "Tañ yıldızı: İsmail Gasprinskiyniñ qabiri başında" serlevalı nazm eseri bundan tamam 76 yıl evelsi 1927 senesi aprel 15-te "Yaş quvet" gazetasında derc olunğan edi.

Bundan soñ Şamil Alâdinniñ 1932 senesi "Topraq küldi, kök küldi", 1935 senesi "Qızıl kazaknıñ yırları", 1940 senesi "Ömür" adlı şiirler cıyıntıqları dünya yüzü kördiler. Müellifniñ bu cıyıntıqlarğa kirgen nazm eserleri ekseriyetinen özleriniñ renk ve aenkleri-nen 20-nci-30-ncı senelerniñ renk ve aenkleriniñ aks sadası sıfatında yazılğan olsalar da, olarda mevcüt olğan ayrı beyitler, şu beyitlerde ifade etilgen fikir ve tüşünceler qoyu bulutlar arasından körüngen altın küneşniñ şeffaq ziyaları kibi yalq-yalq etip parıldaylar. Şamil Alâdinniñ 1930 senesi aprel ayında yazğan "Men ve furtuna" şiirinden alınğan şu beyitlerge diqqat etiñiz:
Grajdan cenkinde okopta yatmadım,

Düşmedim baraqqa ayaqsız, qolsız.

Çoq sorsañ – daa men vintovka tutmadım,

Boranlı gecede sıñırda qalıp.


………………………………………….
Topraqnı tanıdım, esledim ufuqnı,

Bilekni sarsıtmay, çıqtım küreşke.

Qaranlıq, hor damda çırpınğan anamnı

Azaptan aldım da çıqardım küneşke.


Küneşçün dögüşdim şeerde, köyde,

Küneşten küç aldı nervalı sözlerim.

İsteyim er yerde bir alev doğursın,

Keniş yol izlegen qaruvlı közlerim.


Şamil Alâdinniñ şiirleriniñ mevzu diapazonı yalıñız qırımtatar şiiriyetinde degil, totalitar rejimniñ ideologik pancaları içinde iñlegen diger halqlarnıñ şiiriyetinde olğanı kibi deyerlik keniş degil. Bu yerde şunı qayd etmek kerek ki, diger ediplerde olğanı kibi, Şamil Alâdinniñ şiirleri de grajdan cenki, sevgi, istisal, ahlâq mevzuları çerçivesinde qalıp ketmekteler. Lâkin mevzu diapazonınıñ taraşlıq yapqanına baqmadan, Şamil Alâdin yüreginde qaynağan duyğularnı, qalbinen is etken adiselerni kâğıtqa ustalıqnen tüşürmege areket ete edi.
Men söyledim, Evelina diñledi,

O, bir parlaq ziya edi ögümde.

Ayğa baqtı, maña baqtı, soñ, dedi: -

Dülberçikçün zamet etme, dögünme!


Tuvğan yurtqa sadıq olmaq  eybetli,

Dülber közler olmasa da ömür bar.

Halqçün işlep, halqçün ölmek qıymetli,

Bunda şeref. Bunda şüret, şan doğar…


1938 senesi yazılğan "Çinar tübünde" şiirinden alınğan işbu beyitler yuqarıda söyledigimiz fikirge kiçkene bir delil-isbat ola bilir. Şamil Alâdinniñ 30-ncı senelerde yaratqan aman-aman cemi şiirleri, bu cümleden "Çingene qızı", "Seniñ eşqıñ içün", "Acizlik ile çatışuv", "Deñizci bir yaş edi", "Yarınki yurtlar" ve saire onlarnen şiirleri böyle bir aenk, böyle bir ruhta yazılğandır.

Şamil Alâdin II Cian cenki başlanğanda cebege ketken on beş qırımtatar yazıcısından biri edi. Faşist ordularına qarşı alınıp barılğan amansız çarpışmalarnıñ iştirakçisi olğan Şamil Alâdin qarsanbalı cebe yollarında bile qalemini elinden taşlamadı. Onıñ "Yolcu", "Okop içinde", "Qart emenler" kibi şiirleri işte, cenk yıllarında yazılğandır. Şamil Alâdin cenkten soñki yıllarda şiir yazmaqnı bıraqmadı. Onlarnen lirik manzumelerni yarattı. Lâkin onıñ ediplik taqdiri onı yaratıcılıqnıñ diger bir sarp yoluna: nesir yoluna alıp çıqtı. Ve o ömüriniñ soñuna qadar nesir meydanında çalıştı, qalemine totlamağa imkân bermedi.

Şamil Alâdin – büyük nesirci. Şamil Alâdiniñ qocamanlığı nesir eserlerniñ artında, ekseriyetinen, közge körünmegen bir kölge kibi turmaqta. Bu davasızdır. Lâkin onıñ ayat kredosı, icat kredosı, elbet de, onıñ şiirleriniñ içindedir.
Ölmekmi aceba? Ölmekmi kene?

Tökülgen közyaşım azmıdır menim?

Ne içün yaşayım dünyada, söyle!

Topraqta çürümek içünmi, tenim?


………………………………………….
Qalmasa yürekte kederden eser,

Sevinçke irişip olurmı edim?

Sus, qalbim! Sus endi, qorqaqlıq yeter,

Ayat – dağ, taş eken, men şimdi bildim.


Hızmet et, zamet et, pervasız turma,

Seniñçün yaşavnıñ manası budır!

"Saadet nedir?" - dep kimseden sorma,

O seni unutmaz, tabiatta qanundı!


dep yaza Şamil Alâdin "Acizlik ile çatışuv" şiirinde. Misal olaraq ketirilgen bu beyit-lerdeki:
Hızmet et, zamet et, pervasız turma,

Seniñçün yaşavnıñ manası budır!


misrasına diqqat eter ve Şamil Alâdinniñ basıp keçtigi icadiy yoluna köz taşlar isek, onıñ bütün ömüri halqqa bağışlanğanını köre bilemiz.

Velasıl, soñki vaqıtlarda, 30-ncı senelerde icat etip başlağan şairlerimizniñ icatları aqqında, bu cümleden Şamil Alâdinniñ şiirleri aqqında söz açılğanda, çeşit fikirlerni eşitmek sırası kele. Lâkin icadınıñ başlanğıç devirinde yazılğan nazm eserleri edebiyatımızda yaşamaq, ögrenilmek aqqına maliktirler. Çünki olar, Şamil Alâdinniñ ibaresinen aytacaq olsaq "Küçlü qol ile yazılğan eserlerdir". Özümizden şunı qoşa bilemiz: şair yahut da yazıcı aqiqiy istidat saibi olmasa, istidat oña Allahtan berilmese, onıñ qolu da, yazğan eserleri de zayıf olur. Şamil Alâdin ise aqiqiy istidat saibi, şairane yürekke, küçlü qollarğa malik bir ediptir.


Yunus QANDIM,

şair, Bütünukraina matbuat-medeniyet

merkeziniñ yetekçi muarriri,

Ukrainada nam qazanğan sanat erbabı.

17.04. 2003.
*Büyük qırımtatar yazıcısı Ş. Alâdinniñ 90 yıllığı munasebetinen 2003 senesi aprel 17-de QDMPUda ötkerilgen yubiley merasiminde oqulğan maruza.

Şamil ALÂDİN


TAÑ BÜLBÜLİ

İsmail Gasprinskiyniñ qabiri başında


Ötme, bayğuş, ötme gece bu yerde, 

Gözlerimden yaşlar düşen derede,

Ulu insan yata topraq tübünde, 

Ani benim aziz atam nerdedir?


Sizge geldim, furtunalı yol geçip,

Qart Yasafat deresinde ğam seçip,

Qalbiñizniñ ğayesiçün ant içip, 

Ani nerde, meşalemiz nerdedir?


Elâkete maküm, bedbaht millete

Ayat bağşış eylediñiz… izzete

Şayansıñız. Saf ruhuñız cenette

Mekân bulsun. Artıq ben ne ideyim?


Bunar bastı, şevqsız qaldı gözlerim,

Elem çeker, yeñi işıq izlerim,

Yatsam-qalqsam, söyleyecek sözlerim 

Ani halqnıñ sadıq oğlu nerdedir?


Men köylüyim. Geldim bir yük çiçekle,

Dağda-qırda üzdim yanıq yürekle,

Ruhuñıza derin secde etmekle,

Deyim: bizim başqanımız nerdedir?


Sen sus, bayğuş, göñlüm azap çekmesin,

Fiğanıñdan eşqım sönip ketmesin,

Derdiñ elge zillet olıp yetmesin,

Ani ata talimatı nerdedir?


Ötme, bayğuş, gece terek dalında,

Bu şerefli zıncırlınıñ aldında.

Köyge dönem eziyetli alında, 

Sayra, bülbül! Sayra… c(ih)an diñlesin!


15.04.1927 s.,

"Yaş quvet" gazetası.


ÇİNAR TÜBÜNDE
Aqşam zalda işittim hoş sesiñni,

Qalbim urdı, qanım qızdı başımda.

Qasvetlendim, coyarım dep esimni

Bu aqılsız, bu divane yaşımda.


Caz iñledi. Yer titredi. Qalqtım men,

Aciz çehre ile bardım yanıña.

Maña qıya közleriñle baqtıñ sen,

Soñ… eliñni qoydıñ mesut boynuma.


Evelina! Güzellerniñ güzeli!

Böyle kibbar kirpik qaqma yüzüme!

Oyun bitse, tınsa blüz ezgisi,

Deycegim bar tenalıqta – özüñe!


Blüz susqan, oyun bitken… sezmedim 

Men zevq sürdim saadetli dünyada.

Közleriñe baqtım-baqtım…bezmedim,

Çalqandım ep saili yoq deryada.


Gül bağçağa çıqtıq, soñra gizliden,

Felsefeli sözler ayttım… sen sustıñ!

Ay-yarıqta yurdik ceyran izinden,

De atıldıñ taştan-taşqa, de pustıñ!


Tunç közleriñ bilmem niçün küldiler,

Yosun basqan eski çeşme ögünde?

Baqışlarıñ bir tüş kibi keldiler,

Soñ toqtaldıñ qart çinarnıñ tübünde!


Yigirmi beş yıl yaşadım men. Ne kördim?

Ne keçirdim? Saña nasıl söyleyim?

Köyde ögüz aydadım men, yer sürdim,

Amma niçün şair oldım, bilmeyim?


Men istedim, dülber olsın sevdigim,

Nazik olsın, çeber olsın sevdigim,

Cazibeli olsın menim sevdigim,

Meni… meni sever olsın sevdigim.


Sukünette laqırdığa dalğanmız

Sınıq, çökük skemleniñ çetinde.

Er kes ketken, biz ekimiz qalğanmız…

Örselengen gülüñ elim içinde.


Horaz ötti, tañ ağardı ufuqtan,

Qıymay-qıymay qalqtıq evge qaytmağa.

Dalğalarnıñ sesi keldi uzaqtan…

Sevgimi bu? İcranmı bu? Ayt maña!

xxx
Yıllar keçti. Ep tüşünem… sağınam

Yüregimni yaralağan bu qıznı.

Asretinden gül bağçanı dolanam,

Seyir etem kökte aynı, yıldıznı.


Uzaqlardan kele tınıq bir sada,

Seskenem men, soqaqlarğa baqınam.

Kimse yoqtır. Bu ay-yarıq avada

Çinar dalı azaplanıp qaqına.

1938.
QART EMENLER
Eki qurşun deldi menim köksümni,

Eki qurşun aldı menim esimni.

Yıqıldım men, furtunada sınğan bir

Selbi kibi, ecel kesti sesimni.


Qart emenler, tilge kelip, dediler:

"Bu topraqta qan aqızğan yigitler

ölmek bilmez, ölmek bilmez! Dağlarnıñ

qanunı bu. Aç közüñni, davuş ber!


Ayın, asker,  şefqat nuru saçılsın.

Bağçalarda penpe güller açılsın,

Aziz yurtta közyaş tökken bu halqnıñ

Çehresine tebessümler qatılsın.


Seni ölüm yeñe bilmez, sen şarqtan

Esken ruzgâr ile keldiñ. Uzaqtan

Ğarip ilge yeñi ayat ketirdiñ,

Közden uçqan bahtnı yerge endirdiñ!"


Ecel sıqtı ğırtlağımnı, iñledim,

Qalbimdeki tepindini diñledim.

Dedim: "Dört yıl taşıdım bu kaskanı,

Dört yıl onı qurşun dele bilmedi".


Qarlar yağğan, meni örtken. Ayındım

Ğulğuleli, çalıq özen çetinde.

Sadıq torum, bilmem nasıl dayandım

Bu azapqa, kiyik dağlıq içinde.?!


Niçün böyle kederlendiñ? Yoqsa, sen

Eşsiz asker elâk oldı sandıñmı?

Bu kürtükler bağrına kömülgen

Dostuñ ğurbet elde qaldı sandıñmı?


Ölmedim men, elem çekme, ölmedim,

Men bu yerge ölmek içün kelmedim.

Ecel telef oldı menim küçümden,

Eki qurşun yata menim içimde.


1945.

*Muellifniñ orfografiyası saqlanıp qalındı. Muarririyet.


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə