Aktywność fizyczna w ontogenezie




Yüklə 43 Kb.
tarix28.04.2016
ölçüsü43 Kb.
Aktywność fizyczna w ontogenezie
Rozważania na temat znaczenia aktywności fizycznej w ontogenezie należałoby rozpocząć od wytłumaczenia, czym jest ontogeneza? Ontogeneza to nic innego jak rozwój osobniczy, czyli podział na etapy rozwoju człowieka. Każdy człowiek wykonuje w swoim życiu niezliczoną ilość ruchów i czynności. Pierwsze z nich są bardziej celowe, drugie mniej, a trzecie znowu wykonywane są niezależnie od naszej woli. Wszystkie one występują naprzemiennie w poszczególnych etapach życia człowieka. Ćwiczenia fizyczne – pisze Tadeusz Łobożewicz i Teresa Wolańska – stały się jedną z wielu części składowych życia człowieka, podobnie jak np. mycie zębów. Tymczasem ruch i aktywność fizyczna bardzo często kojarzą się nam z nieprzyjemnym odczuciem zmęczenia i pocenia, a to, co szkodzi zdrowiu jest przecież przyjemne np. sen czy „pochłanianie” hamburgerów.1

Wiesław Osiński zauważył, że przemiany zachodzące w motoryczności ludzkiej postępują od wręcz rozbrajającej niezdarności noworodka i niemowlęcia, poprzez coraz bardziej sprawne i celowe ruchy dziecka, w pełni ukształtowane, ale dość schematyczne czynności osoby dorosłej, aż do nieuchronnego wstecznego, inwolucyjnego ubóstwa ruchowego starca.2



Możemy wyróżnić kilka etapów życia człowieka, czyli jego ontogenezę, a podział zaproponowany przez Wiesława Osińskiego wydaje się być najlepszym. Autor wyróżnia następujące etapy życia człowieka:

  • okres noworodka i niemowlęcia (trwa od urodzenia do około 11 – ok. 15 miesiąca, czyli do chwili rozpoczęcia względnie samodzielnego chodzenia),

  • okres poniemowlęcy i przedszkolony (trwa od 1 – 3 roku życia),

  • okres młodszy szkolny ( trwa od przekroczenia przez dziecko progu szkoły do około 10 – 11 roku życia w przypadku dziewcząt i 12 – 13 roku życia w przypadku chłopców),

  • okres pokwitania i młodzieńczy ( trwa od około 11 – 13 roku życia do 20 – 24 roku życia),

  • okres wieku dorosłego i dojrzałego (trwa od ok. 25 do ok. 40 – 45 roku życia).

  • okres starości (trwa od ok. 40 – 45 roku życia do śmierci)3



Życie człowieka można podzielić jeszcze na trzy główne fazy:


  1. Anafaza (okres dzieciństwa i młodości, następuje rozwój i wzrost organizmu, trwa do 25 roku życia). Jaka jest funkcja ruchu i aktywności fizycznej w tym okresie?

  • funkcja prospektywno – rozwojowa,

  • korzystnie stymulują rozwój fizyczny organizmu,

  • pomagają w wytworzeniu „ kapitału fizjologicznego”, który jest wysokim poziomem sprawności i ogólnej wydolności organizmu, rezerwa późniejszych procesów inwolucyjnych,

  • kompensują przeciążenia związane z nauką,

  • pomagają w korekcji odchyleń w rozwoju psychofizycznym.




  1. Mezofaza (wiek dojrzały, 25 – 60 lat). Jaka jest funkcja ruchu i aktywności fizycznej w tym okresie?

  • pomagają w utrzymaniu stanu zdrowia oraz wcześniej osiągniętego poziomu ogólnej wydolności,

  • działają jako środek profilaktyczno – leczniczy,

  • są pomocnicze przy zapobieganiu wystąpienia chorób cywilizacyjnych,

  • wyrównują braki i obciążenia związane z pracą zawodową i szeroko pojętymi obowiązkami życiowymi współczesnego człowieka,

  • pomagają w utrzymaniu homeostazy organizmu, (czyli trwałości środowiska wewnętrznego).




  1. Katafaza (wiek starczy, po 60 roku życia). Jaka jest funkcja ruchu i aktywności fizycznej w tym okresie?

  • opóźniają procesy inwolucyjne wydolności i sprawności fizycznej, prowadząc tym samym do odnowy zdrowia (funkcja inwolucyjna),

  • spełniają zadania kompensacyjno – korekcyjne,

  • przyczyniają się do rewitalizacji (pojęcie to należy rozumieć jako zwiększenie żywotności ustroju i ogólnie usprawnienie jego procesów życiowych),

  • aktywizują również psychikę człowieka, dzięki szczególnemu psychospołecznemu kontekstowi bodźców pobudzających układ nerwowy.

Dla lepszego poznania znaczenia aktywności fizycznej w ontogenezie skoncentruję się na opisaniu trzech głównych okresów:

a) dzieciństwo i młodość,

b) wieku średniego,



c) wieku starczego.

Dzieciństwo i młodość




Dziecko już w łonie matki „ćwiczy” swoje ciało: gimnastykuje kończyny, ćwiczy ssanie i ruchy oddechowe. Przez cały okres ciąży matka i jej ciało dostarczają rozwijającemu się dziecku szeregu doświadczeń kinestetycznych.4 Dziecko z chwilą narodzin ma „pustą tablicę” swej osobowości, zachowań i przyzwyczajeń – wówczas pełne pole działania mają rodzice i najbliższe otoczenie, którzy wspólnie zapełniając ową tablicę kształtują i wpływają na rozwój dziecka, na jego zachowanie, na jego osobowość oraz późniejsze przyzwyczajenia. Dziecko, gdy przychodzi na świat jest całkowicie bezradne. Występuje wtedy szereg odruchów bezwarunkowych m.in. odruchy wydzielania śliny, odruch ziewania, czkawki czy stopniowo ustępujący odruch Babińskiego (po podrażnieniu właściwej okolicy stopy następuje wyprost palucha i rozstawienie pozostałych palców)5. Jedną z bardziej charakterystycznych cech motorycznych niemowlęcia są ruchy „błędne”, czyli inaczej ruchy nieskoordynowane, jednak z czasem ruchy te zanikają, a ruchy dziecka stają się coraz bardziej dostosowane do pojawiających się okoliczności i zadań stawianych przez otaczające środowisko.6 Stopniowo doskonalą się odruchy chwytne oraz lokomocja. Dziecko unosi głowę, siada, pełza staje aż w końcu samodzielnie zaczyna chodzić. Doskonalą się także czynności chwytne a z czasem dziecko poznaje otaczający go świat. Okres wczesnego dzieciństwa cechuje ogromny pęd do ruchu i działania, co ma niewątpliwy związek ze zjawiskiem autostymulacji.7

Obok doskonalenia się cech motorycznych, u dziecka rodzi się jego inteligencja. Kiedy dziecko potrafi już samodzielnie chodzić i jego potrzeby ruchowego „wyżycia się” są bardzo duże, wówczas rodzice nie powinni zabraniać im tego, ale wspólnie ze swoimi pociechami cieszyć się i bawić z nimi. Jednak często z ust rodzica słychać:...nie biegaj, bo się spocisz!...nie biegaj, bo się zmęczysz! Nie ma nic bardziej omylnego i nieprawdziwego! Wówczas, kiedy dziecko potrzebuje tego ruchu najwięcej nie wolno mu jego zabraniać! Dużą możliwość zabawy i ruchu mają dzieci w przedszkolu, gdzie zawsze znajdą możliwość do spacerów, do zabaw i gier na świeżym powietrzu. W klasach nauczania początkowego jest obecnie nie najlepiej. Zajęcia prowadzą „Panie”, które wg powszechnej opinii niebyt dobrze przygotowane są do organizowania aktywności fizycznej dzieci.8

Dużą rolę w promowaniu aktywnego stylu życia mają nauczyciele. Kiedy dziecko przekracza próg szkoły podstawowej bardzo często aktywność fizyczna podczas lekcji WF jest jedyną formą wykonywania czynności ruchowych. Nie więcej niż 30% dzieci ma dostateczną porcję ruchu, zgodną pod względem ilości i jakości z ich obiektywnymi potrzebami. W tej grupie mieści się większość dzieci utalentowanych sportowo. Kolejne 40% dzieci nie jest dostatecznie aktywna ruchowo i ma raczej małe szanse na to, by sport stał się dla nich aktywną formą budowania ich miejsca w społeczności. Pozostałe 30% to dzieci wyraźnie zaniedbane i niezbyt chętnie uczestniczące w zajęciach WF (nadwaga, otyłość, wady ruchu).9 Dzisiaj o wiele rzadziej lekcja WF w szkole pełni funkcję hedonistyczną, a dzieci nie czerpią z niej przyjemności i zadowolenia. Chodzą na WF, bo tak trzeba i koniec. Na poziomie gimnazjum i szkoły ponad gimnazjalnej uwidacznia się gwałtowny spadek zainteresowania WF, co spowodowane jest m.in. dojrzewaniem płciowym (występuje zjawisko dymorfizmu płciowego) oraz wzrostem zainteresowania TV i komputerami. Również duży wpływ mają zachowania patologiczne (patologie fizyczne: alkohol, nikotyna, narkotyki, patologie psychiczne: leki, frustracje i patologie społeczne: podkultury, agresje)10. Aktywność fizyczna w tym okresie wpływa na kształtowanie się sprawności fizycznej, ogólnej wydolności organizmu, zdrowia a także na wzrost kondycji fizycznej. Bardzo często, co potwierdzają licznie prowadzone badania, spotykamy się z nie najlepszym poziomem sprawności fizycznej u dzieci i młodzieży. Jak pokazały badania ankietowe przeprowadzone wśród młodzieży dwóch liceów w Warszawie aktywność fizyczna w czasie wolnym zajmuje dopiero trzecie miejsce, po życiu towarzyskim i kulturalnym. Uczniowie wymieniają w ankiecie, że w podejmowaniu aktywności fizycznej przeszkadza im brak czasu spowodowany obciążeniami nauką (37%), natomiast 20% wymienia brak miejsca i warunków na systematyczną aktywność ruchową.11 Ta sama ankietowana młodzież uważa, że aby zwiększyć udział w różnych formach kultury fizycznej należałoby:


  • zwiększyć liczbę obiektów sportowych i miejsc do ćwiczeń (45%)

  • poprawić wyposażenie szkoły w sprzęt sportowo – turystyczny (40%)

  • zwiększyć liczbę pozalekcyjnych zajęć (39%)

  • obniżyć ceny sprzętu sportowego (37%)12

Aktywność fizyczna jest warunkiem nieodłącznym prawidłowego rozwoju fizycznego i psychicznego dzieci. 6 godzin ruchu w tygodniu stanowi pewne minimum, tymczasem wyniki badań przeprowadzonych przez Instytut Matki i Dziecka wykazują, że u około 40% dzieci i młodzieży stwierdza się wady w rozwoju fizycznym i psychicznym. Znaczna część tych schorzeń i nie domagań jest wynikiem niedostatecznego uczestnictwa w ćwiczeniach fizycznych.13

Aktywność fizyczna powinna stanowić nieodzowny element w kształtowaniu zdrowia, sprawności wszystkich układów organizmu oraz wydolności fizycznej dzieci i młodzieży. Brak ruchu może spowodować wystąpienie wad postawy, zwiększenie podatności na niektóre schorzenia (m.in. choroby cywilizacyjne), a także osłabienie ogólnej odporności organizmu. Racjonalnie stosowane ćwiczenia fizyczne kształtują pozytywne cechy osobowościowe, kształtują cechy motoryczne i umiejętności ruchowe. Krystyna Skibińska uważa, że istotne jest rozbudzenie potrzeb ruchowych aktywności ruchowej u uczniów, ponieważ ukształtowane w młodym wieku potrzeby aktywności ruchowej przeradzają się w trwałe nawyki w okresie późniejszym, a nawet w starości.14 Ogromna rola spoczywa na barkach rodziców, którzy powinni swoim przykładem, pokonując bariery rekreacji fizycznej, wprowadzać swoje dzieci w aktywny tryb życia i przekonywać o korzystnym znaczeniu racjonalnych ćwiczeń fizycznych.



Okres wieku średniego

Aktywność fizyczna w tym okresie polega przede wszystkim na utrzymaniu na satysfakcjonującym poziomie wcześniej osiągniętej sprawności fizycznej i ogólnej wydolności organizmu. W wieku 25 – 40 lat rezerwy biologiczne organizmu są w każdym prawie człowieku jeszcze tak wielkie, że zapewniają jakie takie samopoczucie. Utwierdza to wrogów kultury fizycznej w przekonaniu, że żadna rekreacja fizyczna nie jest im potrzebna.15 Henryk Kuński i Mirosław Janiszewski twierdzą, że nawet względnie niewielka, lecz systematyczna aktywność ruchowa ludzi w wieku średnim pozwala na utrzymanie wydolności fizycznej na poziomie znacznie wyższym niż u ludzi mało aktywnych ruchowo.16 Wiek ten uważany jest za wiek sprzyjający osiągnięciu szczytowych wyników w wielu dyscyplinach sportowych. Jednak zupełnym przeciwieństwem tego zjawiska jest powoli wyrastająca tkanka tłuszczowa, pojawiają się bóle kręgosłupa, czy pojawiają się problemy z doścignięciem uciekającego autobusu. Wszystko to najczęściej występuje u ludzi, którzy z ruchem i aktywnością nie mają wiele do czynienia. U tych osób często występuje płytki sen, a co najgorsze występują przeciążenia kości i stawów spowodowane zbyt dużą masą ciała. Kultura fizyczna ludzi czynnych zawodowo jest mało rozpowszechniona w społeczeństwie, a jak coś się robi w tym zakresie, to ma to raczej postać festynu organizowanego raz do roku, podczas którego skaczemy w workach, biegamy z jajkiem na łyżce lub wspinamy się na gładki słup. Potem przez cały rok następuje przerwa i mobilizacja do następnego święta kultury fizycznej.17 I tak niestety jest, że podejmujemy aktywność fizyczną bardzo rzadko i sporadycznie. To niestety nie wpływa korzystnie na nasze zdrowie i zachowanie osiągniętego wcześniej poziomu sprawności. Trzeba zdecydowanie częściej decydować się na spędzanie wolnego czasu w ruchu. Nie musi to być ruch z niewiadomo jakimi obciążeniami, może to być choćby godzinny spacer, czy krótka przejażdżka rowerem. Oczywistym jest, że człowiek przychodząc do domu po całodziennej pracy jest tak zmęczony, że jedyne, co chciałby zrobić to iść spać. Nawet po najbardziej wyczerpującej i męczącej pracy lepiej jest zregenerować swoje siły podczas krótkiego spaceru czy nawet w czasie wspólnej zabawy z dziećmi, co jeszcze bardziej zacieśni więzi na linii rodzice – dzieci.



Rolę aktywności ruchowej w rozwoju fizycznym, pisze Henryk Kuński i Mirosław Janiszewski, w odniesieniu do ludzi w wieku średnim, należy rozpatrywać z dwu punktów widzenia. Po pierwsze – należy wyjaśnić, czy obciążenie systematyczną aktywnością ruchową organizmu dojrzałego człowieka, który dotychczas prowadził siedzący tryb życia, może wywołać zmiany morfologiczne i czynnościowe zwiększające jego zdolności adaptacyjne. Po wtóre – czy systematyczna aktywność ruchowa w tym wieku umożliwia zachowanie osiągniętego wcześniej poziomu wydolności fizycznej lub opóźnienie się tego poziomu.18 Badania wykazały, że w wieku średnim można znacząco wpłynąć na podniesienie wydolności fizycznej. Także u osób, które przechodzą rehabilitację po uszkodzeniach układu ruchowego wiadomo, że przez systematyczną, ale zorganizowaną aktywność ruchową można zwiększyć siłę mięśniową oraz poprawić koordynację ruchów.

Ostatnimi czasy zaczyna pojawiać się tendencja do spotkań po pracy, na których nie pije się piwa ani nie ogląda TV, ale na których czynnie spędza się wolny czas. Są to bardzo często mecze piłki nożnej, piłki siatkowej, ale również wspólne przejażdżki rowerowe. Ci ludzie zapewne zdają sobie sprawę z tego, że kultura fizyczna osób w tym wieku, osób czynnych zawodowo, niesie ze sobą główne cele:



  • służy wszechstronnemu i harmonijnemu rozwojowi osobowości,

  • regeneruje siły fizyczne i psychiczne, konieczne do podjęcia dalszej pracy, oraz redukuje stres nabyty podczas pracy,

  • rozwija sprawność i wydolność fizyczną jako czynniki profilaktyki i korektywy,

  • koryguje ujemne skutki wpływu negatywnych czynników na zdrowie, powstających zwłaszcza podczas wykonywania pracy zawodowej w trudnych warunkach, w wymuszonej postawie, w warunkach szkodliwych dla zdrowia,

  • prowadzi do kontrolowania dobowego bilansu energetycznego przez kontrolę ilości kalorii spożywanych podczas pracy zawodowej, czynności dnia codziennego oraz celowo stosowanych zajęć rekreacji ruchowej.19



Okres wieku starczego

W tym okresie aktywność fizyczna to niejako konieczność w zachowaniu zdrowia, względnie satysfakcjonującej sprawności i wydolności. Następuje wówczas proces inwolucji, który jest nieuchronny. W okresie starszym pojawia się „neofobia” – pisze Wiesław Osiński. Jest to nic innego jak zanik potrzeby ruchu, ucieczka przed nauczaniem ruchu nowego i stronienie od znaczniejszego wysiłku fizycznego. Następuje osłabienie koordynacji nerwowo – mięśniowej demielinizacja włókien nerwowych, co w konsekwencji powoduje, że starszy człowiek musi zatrzymać się, gdy chce spojrzeć na zegarek. Następuje etap nasilającego się ubóstwa i przybliżającego się niedołęstwa ruchowego.20 Badania dowodzą, że aktywność fizyczna poprawi wydolność tlenową, pozytywnie wpłynie na układ krążeniowy, że poprawi się praca serca, jednak brak jest dzisiaj naukowych dowodów, że ćwiczenia fizyczne mogą przedłużać ludzkie życie. Można jednak przyjąć, że poprawia się jakość tego życia. A ta przecież również warta jest wysiłku i godna troski człowieka.21

Rekreacja i turystyka są bardzo ważnymi elementami w życiu ludzi starszych, gdyż pozwalają wyrwać się ze społecznej izolacji i utrzymać na właściwym poziomie stan swojej sprawności i wydolności fizycznej lub doprowadzić do rewitalizacji sił życiowych.22 Ludzi w tym wieku należy zachęcać do podejmowania rekreacji i uprawiania turystyki, niezależnie od pory roku, trzeba dążyć do wyrobienia w psychice „seniora” trwałego nawyku ruchowego.

Pośród wielu ludzi krąży stereotyp, że człowiek stary to ktoś niedołężny, schorowany czy niesamodzielny. Tak niestety jest. Jednak ostatnio można zaobserwować, jak wielu starszych ludzi codzienne wybiera się na długie spacery czy rowerowe przejażdżki. Najczęściej ludzie tacy skupiają się w nieformalne grupki, co jeszcze bardziej pozwala im cieszyć się z tego, że jest się jeszcze komuś potrzebny i przydatny. Ludzie starsi często nie widzą sensu życia, często nie ma dla kogo bić ich serce. To przykre, ale tak niestety jest. Młodzi zapominają o swoich schorowanych i doświadczonych rodzicach i na pierwszym miejscu stawiają sobie zapewnienie godnej przyszłości i zarobienia dużej ilości pieniędzy. A „starzy” odjeżdżają na bocznicę, bo przecież do czego przyda się tracący pamięć czy niedosłyszący starzec, którym trzeba się opiekować. Nie możemy do tego dopuścić! Ludzie starsi potrzebują kontaktu z ludźmi, kontaktu z przyrodą, a takie właśnie możliwości daję turystyka, która w dodatku umożliwia poznanie nowych miejsc, nowych ludzi, przerywa monotonię dnia powszedniego. Czasami podczas zawodów w biegu maratońskim spotykamy się z zawodnikami, którzy mają 80, a nawet więcej lat. I to jest budujące, to cieszy, że mimo tak podeszłego wieku można jeszcze decydować się na taki wielki wysiłek.



Aktywność fizyczna w tym wieku ma funkcję kompensacyjno – korektywną. Pozwala utrzymać możliwie dobrą sprawność fizyczną i psychiczną oraz możliwość pozostawania w dotychczasowym środowisku życiowym i społecznym.23 Systematyczna aktywność fizyczna gwarantuje zdolność do sprawnego wykonywania czynności dnia codziennego, a często również czynności pracy zawodowej. Ruch ma przyczynia się do rewitalizacji, czyli do zwiększenia żywotności ustroju i ogólnego usprawnienia jego procesów życiowych. Ludzie, którzy przez całe swoje życie byli aktywni, którym ruch nie jest obcy – pisze Henryk Kuński i Mirosław Janiszewski – znacznie dłużej zachowują sprawność fizyczną i umysłową, są z reguły zdolni do pracy do późnej starości.24 Aby ruch nie szkodził, lecz pomagał, dla każdego człowieka lekarz lub specjalista powinien w oparciu o wyniki badań opracować zestaw ćwiczeń wraz z zaznaczonymi obciążeniami i dawkami. Koniecznym było powstanie pojęcia „treningu zdrowotnego”, który jest świadomie kierowanym procesem, polegającym na celowym wykorzystaniu ściśle określonych ćwiczeń fizycznych dla uzyskania efektów psychicznych i fizycznych przeciwdziałających obniżaniu się możliwości przystosowawczych organizmu. Cele szczegółowe treningu zdrowotnego to m. in.:

  • kreacja zdrowia uzyskiwana przez:

          1. poprawę lub zachowanie zadowalającego poziomu wydolności fizycznej,

          2. stabilizację optymalnej masy ciała,

          3. zachowanie zadowalającej siły mięśniowej stabilizującej stawy, szczególnie stawów kręgosłupa,

          4. wzrost lub utrzymanie się dostatecznego poziomu nieswoistej odporności przeciw zakaźnej.

  • zapobieganie powstawaniu lub rozwojowi chorób cywilizacyjnych (niedokrwienie serca, choroby metaboliczne) m. in. przez:

      1. poprawę sprawności układu krążenia,

      2. higienizację żywienia, a głównie ograniczenie nadmiernie spożywanych pokarmów, w tym tłuszczy,

      3. zmniejszenie liczby wypalanych papierosów lub zaprzestanie tego nałogu przez osoby trenujące,

      4. zmniejszenie stresów neuropsychicznych i emocjonalnych.

  • rehabilitacja i leczenie chorób m. in.:

      1. narządu krążenia,

      2. metabolicznych,

      3. nerwic,

      4. narządu ruchu.25

Aktywność fizyczna w tym wieku ma ogromne znaczenie dla zachowanie zdrowia i dobrego samopoczucia, oczywiście, gdy jest systematyczna i właściwa, niesie ze sobą same korzyści. Więc dlaczego nie spróbować? Lekarze stwierdzają, że lepiej zapobiegać występowaniu chorób, niż je potem leczyć! A co się z tym wiąże? Wydawanie pieniędzy na leki, na zabiegi rehabilitacyjne czy inne. Dlatego zabiegać trzeba o swoje zdrowie, swoją wydolność i sprawność fizyczną przez całe życie, gdyż tylko systematyczna aktywność pozwoli nam cieszyć się z każdego rozpoczynającego się dnia.

1 T. Łobożewicz, T. Wolańska, Rekreacja i turystyka w rodzinie, Warszawa 1994, s 18

2 W. Osiński, Motoryczność człowieka – jego struktura, zmienność i uwarunkowania, AWF Poznań 1993. s 39

3 W. Osiński, Antropomotoryka, Poznań 2000, s 51 – 77

4 A. Malinowski, J. Tatarczuk, R. Asienkiewicz, Ontogeneza i promocja zdrowia w aspekcie medycyny, antropologii i wychowania fizycznego, Zielona Góra 2002, s 66 – 67

5 W. Osiński, Antropomotoryka, op. cit. s 56

6 W. Osiński, Motoryczność, op. cit. s 44

7 jw. s 46

8 Z. Cendrowski, Aktywność fizyczna dzieci i młodzieży, „Lider” 2002 nr 11

9 jw.

10 jw.

11 K. Skibińska, Aktywność ruchowa młodzieży licealnej, „Lider” 2002 nr. 5

12 jw.

13 T. Łobożewicz, T. Wolańska, op. cit. s 19

14 K. Skibińska, op. cit.

15 T. Łobożewicz, T. Wolańska, op. cit. s 20

16 H. Kuński, M. Janiszewski, Poradnik lekarski aktywności ruchowej osób w wielu średnim, Warszawa 1985, s 7

17 T. Łobożewicz, T. Wolańska, op. cit. s 21

18 H. Kuński, M. Janiszewski, op. cit. s 6

19 T. Łobożewicz, T. Wolańska, op. cit. s 22

20 W. Osiński, Motoryczność, op. cit. s 59

21 W. Osiński, Antropomotoryka, op. cit. s 75

22 T. Łobożewicz, T. Wolańska, op. cit. s 22

23 jw. s 22

24 H. Kuński, M. Janiszewski, op. cit. s 8

25 jw. s 9 – 10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə