AĞaverdi XƏLİl türk xalqlarinin yaz bayramlari




Yüklə 0.63 Mb.
səhifə1/8
tarix10.04.2016
ölçüsü0.63 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8


AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI

FOLKLOR İNSTİTUTU

_______________________________________________
AĞAVERDİ XƏLİL

TÜRK XALQLARININ YAZ BAYRAMLARI

VƏ NOVRUZ

BAKI-2013

Elmi redaktor:


Rəyçi:
Ağaverdi Xəlil. Türk xalqlarinin yaz bayramları və Novruz, Bakı, Elm və təhsil, 2013.

X 3202050000 Qrifli nəşr

098 - 2013
© Folklor İnstitutu, 2013.

NOVRUZUN BAYRAM STATUSU
BMT-nin Baş Məclisinin 64-cü sesiyasının fevralın 24-də qəbul etdiyi qərara uyğun olaraq, martın 21-i “Novruz bey­nə­l­xalq günü” kimi təsdiq edildi. Azərbaycanın təşəbbüsü ilə hazır­lanmış qətnamə layihəsinə Əfqanıstan, İran, Qazaxı­s­tan, Qırğ­ızıstan, Tacikistan, Türkmənistan, Türkiyə, Albaniya, Hin­distan və Makedoniya da qoşulub.
ƏSKİ TÜRKLƏRİN BAYRAM ANLAYIŞI
Hər bir xalqın həyatında əlamətdar günlərin qeyd olun­ması ənənəsi vardır. Türk xalqlarının əlamətdar günləri bil­di­rən anlayışları vardır. Bunların içində “toy”/”tuy”/”tu­yun”/ ”dü­­yün”, “şölən”, “yəğma” və s. anlayışlarla yanaşı “bay­ram”/­”bəyrəm” sözü də işlənməkdədir.Xalqın həyatındakı ən əlamətdar günlərdən biri də bayramlardır. Hər xalqın özünə görə bayram adət və ənənələri olduğu kimi bayram anlayı­şı­nın da öz dilində mənası vardır. XI əsrdə Kaşqarlı Mahmud bu sözü “bedhrem” kimi “Divan”ında izah etmiş və oğuzların onu “bayram” şəklində işlətdiklərini qeyd etmişdir. Kaşqar­lı­nın verdiyi izaha görə “bayram əylənmə, gülmə halıdır”.

Baharın gəlişi, havaların istiləşməsi, qarların əriməsi, təbiətin canlanması bütün insanları olduğu kimi türklərə də dərin təsir etmiş, həyəcanlandırmış və bu dəyişikliyi müxtəlif mərasimlərlə qeyd etmələrinə səbəb olmuşdur. Türk sözü olan bayram M. Kaşqarlının „Divan“ında „Bedhrem“ (bayram) –bir yerin işıqlarla və çiçəklərlə bəzənməsi və orada sevinc içində əylənilməsidir“-şəklində izah edilmişdir.

Bayram sözünün əski türkcədə forması olan “bedrem”/”bezrem” heç şübhəsiz ki, “bezemek” felindən olmalıdır. Əskidən də keçirilən bir sıra törənlərdə dekorasiyadan istifadə olunması məlumdur.Törən keçirilən yer bəzədilir və təntənəli vəziyyətə gətirilir. Əskidən də mövcud olan “bəzrəm”lər türk xalqlarının dillərində indi də az dəyişikliklə işlənməkdədir.Məsələn, tatar türklərinin dilində indi də bu söz “bəyrərm” şəklindədir.Bayram adında zənginləşmək anlamı da vardır.

Bayram yeri çiçəklərlə bəzədilir, çıraq və məşəllərlə işıqlandırılırdı ki, bura ürəyaçan bir yer olsun (Kaşqarlı M. 1939 1941:I, III, 480 176). Buradakı işıqlandırma qeydinə görə bayramın axşam vaxtı da davam etməsini, çiçəklərlə bəzədilməsi qeydi isə bayramın baharda keçirilməsi ehtimalını irəli sürməyə imkan verir.

Tarixi qeydlərə görə türklərin hunların zamanından bayram və şənlik keçirdikləri məlumdur.Ayrıca olaraq, hunlar beşinci ayda, yəni yazda “Lunq-cinğ” adlanan yerdə böyük bir bayram keçirərmişlər.Bu bayramlarda xalq inancları ilə bağlı adətlər yerinə yetirilir, müxtəlif yarışlar təşkil edilir, dini adət olaraq dünyanı yaradan “Gök Tanrı” və müqəddəs sayılan “yer” üçün at qurban edilərdi (De Groot 1921: 59).

Qurban mərasiminin ardınca cıdır yarışları başlanırmış. Belə yarışlar payız mövsümündə də təkrarlanırmış. (Eberhard 1942: 76).

Hunlaraın keçirdiyi mərasimlərə bənzər bayram və şənliklərin keçirilməsi Göytürklər dönəmində də rast gəlinir. Belə ki, o dönəmdə türklərin hər il müəyyən zamanda “əcdad mağarasında “ atalarına qurban kəsirdilər. Bayram mərasimlərini isə beşinci ayın ikinci yarısında “Gök Tenqri” və “ıduk yer, suv” üçün qurban kəsmələ başlanırmış.Qurbandan sonra da kollektiv şəkildə şənlik olurdu.Bu zaman oyun oynar, kımız içər, nəğmələr söyliyərlərmiş. (Eberhard 1942: 87; Liu Mau-tsai 1958: 42).

450-ci ildə uyğur türklərinin Çinin şimalında böyük bir bayram mərasimi keçirmələri haqqında araşdırmalarda məlumatlara rast gəlinir.Onların bu bayramda “Gök Tenqri”ye qurban kesmeleri, sonra da nəğmə söyləyərək şənlik etmələri qeyd olunur (Eberhard 1942: 73).

840-cı ildən sonra Tarım hövzəsinə gəlib oturaq həyata keçən uyğurlar Buddizmi qəbul etsələr də əski ənənələrini unutmamışdılar.X əsrin əvvələrində uyğur kağanını ziyarət edən Çin elçisi Vanq-yen-tenin məlumatına görə, uyğurlar üçüncü ayın doqquzunda, yəni martın 9-da bir şənlik keçirirlərmiş. Bu şənliyin əsas əyləncəsi bir-birilərinin üzərinə su atmak olduğu qeyd göstərilir. (İzgi 1989: 60 vd.). Heç şübhəsiz ki, əyləncənin əsas komponenti olan su, heç şübhəsiz ki, onun yağış diləyi ilə bağlı arxaik ritualdan qaynaqlanmışdır.

Türklərin erkən xalq təqvimləri ili (yılı) ikiyə bölürdü:yaz və kış.Nisbətən sonrakı dövrlərin xalq təqvimlərində isə bu dördə qədər genişlənir:yaz, yay, küz, kış. Göründüyü kimi, yaz yayla, kış isə küzlə şəkillənmişdir. Təbii ki, bu ilk növbədə iqlim şərtləri ilə əlaqəli olmuşdur. Bundan asılı olaraq mövsüm ikiyə və ya dördə bölünmüşdür.Bu bölünmənin əlamətləri özünü “bahar”ın şəkillənərək “ilkbahar” və “sonbahar” anlayışlarında da göstərir. Azərbaycan dilində “yaz” və “payız” sözləri də bir-birilə əlaqəlidir.Yaza bahar da deyilir. Bu mənada yaz ilk bahar olur. Payız isə sonbahara uyğun gəlir. S.Vurğunun məşhur “Ceyran” şeirində “Elə ki sonbahar ilk büsat qurur” misrasında da işlənmişdir.Payızın hərfi mənası “pa-e-yaz” birləşməsindən ibarət olub “yazın ayağı” deməkdir. Çünki buradakı “pa” ayaq deməkdir.”Yazın ayağı” yazın (dördlük modeldə yayın) sonu və ya sonbahardır.

Türklər üçün yaz çox önəmli olmuş və ciddi həyati əhəmiyyət daşımışdır.İstər ovçuluq, istər maldarlıq, istərsə də əkinçiliklə məşğul olan türklər olsun, o hər zaman yazı arzulamış, təbiəti diri görmək, günəş, istilik, yağış və yaşıllıq istəmişdir. Ona görə də türklər ən əski çağlardan yazın gəlişini fövqəladə hadisə saymış, təbiətin bu möcüzəsini bayramla, şənliklə və müxtəlif mərasimlərlə qarşılamışdır.Türklər yaza çətin və uzun qışdan, soyuqdan və məhrumiyyətdən qurtuluş, xilas, rifah və azadlıq kimi baxırdı

Yaz bayramına “Yılbaşı” deyilmişdir.Yılbaşında Günəşi çıxartmaq, yağış yağdırmaq, qışı yola salmaq, yazı qarşılamaqla bağlı olan bir sıra rituallar keçirilmişdir. Bunların içərisində “Çilə”, “Xıdır”, “Qodu”, “İlaxır çərşənbə”, “Novruz” vardır. Novruz Yılbaşının yerinə keçdiyinə görə xalq inancları ilə bağlı rituallar da onun mərasim hissəsində cəmlənmiş, şənlik hissəsi isə xalq oyun və tamaşaları ilə bzədilmişdir.


NOVRUZ”UN TERMİNOLOJİ ƏHATƏSİ
“Novruz” – hərfi mənada yeni gün (nou-yeni, ruz-gün) deməkdir. Amma, ifadə etdiyi mərasim semantikasına görə keçidin bitdyi və yeni nizamın başlandığı kosmosdur.

Novruza Bozqurd, Çağan, Ergenekon, Nevruz, Sultan Nev­ruz, Mart Doqquzu, Novruz və s. də deyilmişdir. Türkiyə­də Novruza xalq içində Gündönümü və ya Yılbaşı deyilmişdir.

“Novruz” anlayışı bəzi deyiliş fərqlərilə bir çox türk xalqlarının dillərində işlənməkdədir:

Azərbaycan türkcəsində Novruz/Noruz, Qırğız türkcə­sin­də Nooruz, Özbəkistan türkcəsində Növroz, Başqırd türk­cəsində Nevruz, Tatar türkcəsində Navruz, Uyğur türkcəsində Noruz, Çuvaş türkcəsində Naurus, Krım türkcəsində Nevrez, Qərbi Trakiya türkcəsində Mevris, Qaqauz türkcəsində Babu Mata-Kürklü Marta .Burada Novruz anlayışının etimoloji mənası “yeni il-ilbaşı” deyil, “yeni gün” olduğu müəyyənləş­di­ril­mişdir (1,15). Novruzun fars sözü olması məlum məra­simin belə adlanmağa başlamasının türklərin farslarla dil təmasından sonra baş verdiyini göstərməkdədidr.

“Yeni gün, Yengi kün, Yeni yıl, Yılbaşı, Yazbaş, Çağan Navrız, Ergenekon kimi 25-ə yaxın ad altında Şərqi Türküs­tandan Anadoluya, oradan Balkanlara qədər uzanan geniş bir coğrafiyada, təbiətin canlanması ilə birlikdə yenidən dirilmə­nin, birlik və bərabərliyin simvolu olaraq qeyd olunan Novruz Orta Asiya türk cümhuriyyətlərində 20-ci əsrin əvvələrindən başlayarq 1960-cı illərə qədər bəzi siyasi səbəblərə görə qada­ğan edilmiş, unutdurulmağa çalışılmış, hətta yox sayılmışdır” (1,16). Müstəqilliyin bərpa edən türk cümhuriyyətləri milli-mənəvi dəyərlərinə diqqəti artırmış və Novruz bayramını da yüksək rəsmi səviyyədə bayram etməyə başlamışdır.

NOVRUZ”UN TƏDQİQİ MƏSƏLƏLƏRİ


Qədim və orta əsrlərə aid bir çox yazılı qaynaqlarda Nov­ruzla bağlı məlumatlara rast gəlirik.Amma “Novruz”un araşdırılması XIX əsrdən başlanır.Bu araşdırmalarda Novru­zun genezisi və tipologiyası ilə bağlı mülahizələr geniş yer tutur.

XIX əsrdə Novruz haqqında məlumata müxtəlif qaynaqlarda rast gəlinir. “Koroğlu” dastanını ilk dəfə kitabça halında Londonda ingilis dilində 1842-ci iləd çap etdirən dünya şöhrətli şərqşünas Aleksandr Xodzko da kitabın səhifələrindən birində Novruzun Zərdüşt tərəfindən icad edildiyini yazmışdır” (83,90).

Qərb şərqşünası A.Mets özünün “Müsəlman intibahı” kitabında bu məsələ barədə yazmışdır:”Xalqın həyatında islamın təsirinin güclü olmadığını bayramlar sübut edir.Doğrudan da müsəlman ruhaniləri nə qədər çalışdılarsa Novruz bayramını nə qadağan etməyə, nə də ona dini don geydirməyə müvəffəq olmadılar. Xalq kütlələri bahar bayramı olan Novruzun qeyri-dini, azad xarakterini qoruyub saxladılar”(83.90).

Bundan başqa Azərbaycanda “Qodu-qodu” mərasimi də keçirilmişdir. “SMOMK” məcmuəsinin XIX əsrə aid olan buraxılışlarında (SMOMPK, 9-cu buraxılış, 1890, s.129; 18-ci buraxılış, 1894, s.46) “Qodu” (Dodu) mərasimin keçirilməsi haqqında məlumatlar verilmişdir. Burada verilən nəğmə nümunəsi belədir:

Dodu, dodunu gördünüzmü?

Doduya salam verdinizmi?

Dodu gedəndən bəri

Heç gün üzü gördünüzmü?

“Qodu” ilə bağlı mərasimdə söylənən yayğın mətn belədir:

Qodu-qodunu gördünmü?

Qoduya salam verdinmi?

Qodu burdan keçəndə

Qırmızı gün gördünmü?(PƏ94).

XIX əsrdə Şəkidə toplanmış “Qodu” mərasiminə aid nümunə belədir:

Qodu, qodu dursana!

Çömçəni doldursana!

Qodunu yola salsana

Allah!Allah! (PƏ95).

XX əsrin əvvəllərində nəşr olunan “Füyuzat” jurnalının (1906-1907) 1907-ci il 15 mart sayında Əli bəy Hüseynzadənin “Novruzi-inqilab” adlı geniş həcmli məqaləsi nəşr olunub (79, 177-183).Məqalədə Novruz bayramı o dövrün dünyada gedən aktual hadisələri kontekstində təhlil olunub.Bu məqalədə açıq şəkildə Novruzun İran mənşəli bir bayram olmadığı əsaslandırılıb.Məqalədə eyni zamanda Novruzun atəşpərəstliklə əlaqələndirilməsinin yanlış olduğu aydınlaşdırılıb.Əli bəydən gələn bu konseptual yanaşma sonrakı dövrün tədqiqatçıları tərəfindən davam etdirilib.

XX əsrin əvvəllərində çıxan bir sıra jurnallarda mərasim folkloruna aid nümunələr nəşr olunmuşdur.Bunların bəziləri M.H.Təhmasib tərəfindən yenidən nəşr edilmişdir.Bunlardan “Məktəb” jurnalında nəşr olunmuş nümunələr diqqəti çəkir. “Jurnalın 8 və 9-cu nömrələrində “Əkinçi” imzası ilə bir hekayə verilmişdir.Bu hekayənin işərisində “Qələndər, ay qələndər” oyunu yerləşdirilmişdir”(58,192).

Jurnalın 1914-cü il, 11-ci nömrəsində Məmmədağa Axundzadə “El sözləri” bağlığı altında məşhur “Kosa-kosa” mərasim nəğməsini çap etdirmişdir ki, məlum vaxtlarla müqyisə əhəmiyyətini nəzərə alaraq eyni ilə buraya köçürürük:

Ay kosa-kosa gəlmisən

Gəlmisən meydanə sən.

Almayınca payını

Çəkilmə bir yanə sən.

Beş yumurta payındı, olmaya allanasan.

Mənim kosam oynayır,

Gör necə dingildəyir,

Qulaq asanların da

Qulağı cingildəyir.

Mənim kosam canlıdı,

Qolları mərcanlıdı,

Kosama əl vurmayın,

Kosam yazıq canlıdı.

Əmiri bərk başında,

Qələm oynar qaşında,

Yüz əlli beş yaşında

Lap cavan öldü kosa (Məktəb, 1913, nömrə 11, s.175)(58,193).

Jurnalda Ağa bəy İsrafilbəyovun hekayəsində bayramla əlaqədar olan “Gün çıx, çıx, çıx!” və “Mən anamın ilkiyəm” nəğmələri də verilmişdir(1913, nömrə 5, s.74-77) (58,192).

T.Bayraməlibəyov da “heç bir din, sülalələrin dəyişməsi Novruzu sıradan çıxarmaq iqtidarına malik olmadı”(83,90)-deyə yazmışdır.

Y.V. Çəmənzəminli də Novruzu atəşpərəstliklə əlaqələndirmişdir.O yazır ki, “xalqımız arasında Novruz bayramına bir ay qalmışdan başlayaraq çərşənbə axşamı vəsfi-hal kimi bir adət vardı. Qadın və qızlar toplaşaraq, bir badya su qoyar və hərədən bir nişan alıb suya salardılar. Badya başında oturan qadın təsadüfən əlinə keçən nişanı sudan çıxarıb bir vəsfi-hal söyləyər, bu qayda ilə fala baxardılar. Deməli nişan verənin ürəyində bir niyyət olar və niyyətinin baş verəcəyini və ya verməyəcəyini söylənən vəsfi-haldan duyardı”(Çəmənzəminli Y.V. Əsərləri III c. Bakı, 1977). Müəllif sonra vəsf-hallara aşağıdakı nümunələri göstərir:

Ağlama, naçar ağlama,

Əlində haçar ağlama,

Qapını bağlayan Allah

Bir gün açar ağlama.
Oturmuşdum səkidə

Ürəyim səksəkədə.

Üç qızıl alma gəldi

Bir qızıl nəlbəkidə (83,96).

Novruzu bir tərəfdən dini bayram kimi dinlə bağlamağa, digər tərəfdən də onu padşahların, hətta əvsanəvi hökmdarların adı ilə əlaqələndirməyə cəhd göstərilmişdir.Təbii ki, bunların heç biri Novruzun yaradıcısı deyildir. Novruzun əsaslarını yaradan xalqdır.

Tədqiqatlarda göstərilir ki, “Bakı və onun qəzalarında yaşayan əhali qış fəslinin üçüncü ayı daxil olduqda ayın birinci çərşənbə gecəsini böyük bir bayram kimi qarşılayırlar (Azərbaycan asar-ətiqə əxbarı, 4-cü buraxılış, Bakı, 1929, s.323). Bir ilin müddətinə üzərlərinə gələn bəlanı və gələcək bədbəxtlikləri rəf etmək üçün böyük tonqal qalayıb üzərindən yeddi dəfə atıldıqdan sonra xonçaların dövrəsində oturaraq aşağıda göstərilən nəğmələri oxuyurdular.Bununla özlərini bir ilin müddətində hər bəd bəladan uzaq olmasını hesab edirdilər.

Taxçaya qoydum çırağı,

Rövşən eyləsin bucağı,

İşıqlandırsın otağı,

Çünki yetişib firuz

Xoş keçəcəkdir Novruz (83,92).

Bir sıra tədqiqatlarda Novruzla Zərdüştliyin oxşar və fəqli cəhətləri müqayisə edilmişdir. Belə bir qənaət ifadə olunur ki, Novruz Zərdüştlikdən də çox qədimdir. Çünki, “günəşin müqəddəs sayılması təbii odun müqəddəs sayılmasından əvvəldir”(PƏ90).

Bəzi araşdırmalarda da türklərdə odun təmizləyici funksiyasının, Atəşpərəstlikdəki müqəddəslikdən fərqli olduğu fikri irəli sürülür. Məsələn, azərbaycanlıların “ağırlığım, uğurluğum, azarım-bezarım odlara” və s. buna bənzər deyimlərdə ifadə etdikləri fikirlər odun müqəddəs sayılması düşüncəsi ilə uyğun gəlmir.Bu da araşdırmaçılara imkan verir ki, türklərdə odun müqəddəs deyil, adi, təmizləyici, arındırıcı bir vəzifəni yerinə yetirməsi qənaətinə gəlsinlər. O da istisna olunmamalıdır ki, odla bağlı mərasim deyimləri mərasimin sakral məzmununun zəifləməsi ilə müqəddəslikdən uzaqlaşmağa, profanlaşmağa başlamışdır.Bu da təbii ki, müasir düşüncənin praqmatik xarakteri ilə əlaqəli olub, ibtidai dövrün arxaik ritualından oyuna çevrilərək mövsüm mərasimində icra edilmiş və dövrün reallıqlarına uyğunlaşmışdır.Yəni müqəddəslik məzmunu ifadə edən mərasim deyimlərinin bir çoxu mərasimdən ayrılmış və ümumi nitqin alqış, öygü və tərif kimi nümunələrinə çevrilmişdir.

Qarı ilə qışın deyişməsi də ibtidai düşüncəni əks etdirir. Çünki qarı qışı canlı bilir, onu canlı obrazında görür:

Qış gözünə barmağım,

Yaza çıxdı oğlağım.

Yeni təqvim anlayışlarının işləndiyi dövrdə “qış” mart ilə əvəzlənmişdir.Qışın sonuncu ayının milad təqvimi ilə mart olaraq bilindiyi dövrlərdə əski deyimlər qəlibinə mart da daxil edilmişdir.Məsələn, “Mart çıxdı, dərt çıxdı”.

Azərbaycan mövsüm mərasimləri içərisində “Xıdır”, “Xıdır Nəbi” və ya Xıdır İlyas” mərasimlərinin də özünəməxsus yeri vardır. Bu mərasimin nəğmələri onun yazı qarşılamaqla, yağış, yaşıllıq arzusu ilə bağlı olduğunu göstərir.Bunun Azərbaycanda “Xıdır Nəbi”, Türkiyədə isə “Hıdırellez” variantları qalmışdır. Azərbaycanda “Xıdır Nəbi” mərasimi böyük çilə bitdikdən sonra, yəni vevralın əvvəllərində keçirilir.”Xıdır Nəbi” mərasimində oxunan mətnlərə aşağıdakı misal ola bilər:

Xıdır İlyas, Xıdır İlyas,

Bitdi çiçək, gəldi yaz.


Xanım, ayağa dursana,

Yük dibinə varsana,

Boşqabı doldursana,

Xıdırı yola salsana (83,94).

Azərbaycan mərasim folklorunun öyrənilməsində xüsusi xidmətləri olan folklorşünas alimlərdən biri də M.Təhmasibdir.Görkəmli alimin folklorçu fəaliyyətində mərasim folklorunun ayrıca bir yeri vardır.Mərasim folklorunun öyrənilməsində alimin fəaliyyəti özünü üç əsas istiqamətdə göstərir:

1)Mərasim folklorunun toplanması;

2)Mərasim folklorunun nəşri;

3)Mərasim folklorunun tədqiqi.

M.Təhmasib mərasim folklorunun öyrənilməsinə doğulduğu Naxçıvandan başlamışdır.Bu onun uşaqlıq və məktəb illərindəki ilk müşahidələridir.Burada gördüyü mərasimlər sonralar onun araşdırmalarında təsvir olunmuş və öz elmi şərhini tapmışdır.Ali məktəbi bitirdikdən sonra ilk əmək fəaliyyətinə başlayaraq müəllimlik etdiyi Kürdəmir də onun mərasim folkloru ilə bağlı müşahidələrinin genişlənməsində müəyyən rol oynamışdır.Çünki bu bölgə mərasim mədəniyyəti və mərasim folkloru ilə zəngindir.Şirvan bölgəsinin müxtəlif rayonlarını gəzən M.Təhmasib burada xalq mərasimlərini birbaşa müşahidə edə bilmiş və onları yazıya almışdır.

M.Təhmasib mərasim folklorunun toplanmasına 1930-cu illərdən başlamış və onu pedaqoji fəaliyyəti ilə yanaşı davam etdirmiş və nəhayət bu fəaliyyət öz məntiqi nəticəsini alimin namizədlik dissertasiyasında tapmışdır.Belə ki, alimin “1945-ci ildə müdafiə etdiyi namizədlik dissertasiyası mərasim və mövsüm nəğmələrinin öyrənilməsinə həsr edilmişdir (57). Bu işdə əsas kütləsi etibarilə özünün topladığı materiallar əsasında Azərbaycan mərasim folkloru həm ailə-məişət mərasimləri, həm də təqvim-mövsüm mərasimləri kontekstində araşdırılmışdır.O, tədqiq obyekti olaraq götürdüyü mərasimləri bir ritual sistemi olaraq təsvir etmiş, onların poetik xüsusiyyətlərini öyrənmişdir.Təqdim etdiyi materiallar və bir sıra ciddi elmi təhlilləri baxımından həmin namizədlik dissertasiyası bu gün belə öz aktuallığını saxlayan tərəflərinə malikdir”(80,91).M.H.Təhmasib mövsümlə bağlı mərasimləri araşdırmış, onların səciyyəvi xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmişdir:



1. Çilə mərasimi.M.Təhmasib yazır ki, son ayın dörd yeddigünlük çilləyə bölünməsi isə ümumiyyətlə, təbiətin dörd əsas ünsürdən ibarət olması etiqadına əsaslanır.Bu dörd ünsür hava, torpaq, su və oddur.Qədim etiqadlara görə, son ayın hər həftəsində guya ki, bu ünsürlərdən biri canlanır, oyanır, yaşamağa başlayır.Bunların hamısının dirlməsi, qızması, yeni keyfiyyət kəsb etməsi ilə də, ümumiyyətcə, təbiət oyanır, qış qurtarır, yaz başlanır.Qədim və orta sərlər Azərbaycanda bu dörd ünsürdən hər birinin qışın əsarətindən qurtarması həmin ünsürün adı ilə bağlı olan həftənin son çərşənbəsində xüsusi bir şəkildə qeyd edilirmiş.Qurtaran ilin axır çərşənbəsində isə bütün evlərin həyətində toqal qalanır, hamı odun üstündən tullanaraq “Ağırlığım, uğurluğum”, yaxud “Azarşım, bezarım tökül bu odun üstünə” deyərmiş.Tək elə bu mərasim çox aydın bir şəkildə sübut edir ki, Novruz nə İslam dini ilə, nə də Zərdüştlüklə bağlı olmamışdır(58,74).

2. Günəşi çağırmaq mərasimi.”Bizdə qışın qurtarıb yazın başlanması ilə əlaqədar bir sıra mərasimlər də vardır ki, bunların bəziləri əksər rayonlarımızda elə məhz Novruz günlərində, bəziləri isə ayrı-ayrı yerlərdə bəzən qışın son ayıı, bəzən də yazın ilk ayı daxilində icra edilmişdir.Bunlardan biri “Günəşi çağırmaq” mərasimi imiş.Bu mərasimin indi də ancaq son dərəcə cılızlaşmış müxtəsər təfərrüatı və balaca bir nəğməsi qalmışdır.Cəmisi bir neçə bənddən ibarət olan bu nəğmədə günəş kəhər atlı insana bənzədilir, onun hətta bir oğlu, iki qızı olduğundan danışılır(58,74).

3. Hodu mərasimi. Qədim mərasimlərdən biri də “Hodu” mərasimidir.”Bu da keçmişdə geniş yayılmış olan, hətta inqilabdan bir az əvvələ qədər də (1917-ci ildən əvvəl nəzərdə tutulur-A.X.) əksər rayonlarımızda icra edilən mərasimlərdən imiş.İndi bunun da müxtəsər təfərrüatı və kiçik bir nəğməsi qalmışdır.İstər inqilabdan qabaqkı yerli ziyalılarımızın verdikləri məlumatlardan, istərsə də sonrakı illərdə aparılmış araşdırmalardan, ən başlıcası isə mərasimin ünsürlərindən və nəğmənin məzmunundan aydın görünür ki, “Hodu” günəş ilahəsinin adı imiş.Yəqin birinci “Günəşi çağırmaq” mərasimi istənilən nəticəni vermədikdə, yəni “duman qaçmadıqda”, “günəş kəhər atı minib qarı yerdən götürmək üçün çaxmadıqda” qədim azərbaycanlılar ikinci mərasimi icra edir, yəni “Hodu”nu qapı-qapı, zəmi-zəmi, kövşən-kövşən gəzdirib oxuyurmuşlar(58,75).

4.Əcdad kultu ilə bağlı mərasimlər.Naxçıvanda keçirilən “Ata-baba günü”, “Xıdırha xıdır” mərasimlərini əcdad kultları ilə əlaqəli izah etmişdir(58,67).

M.Təhmasib “Adət, ənənə, mərasim, bayram”adlı məqaləsində “Novruz”un Zərdüştlik və İslamla əlaqəli olmadığı mülahizəsindən çıxış etmişdir.

İlin axır çərşənbəsində od üstündən tullanmaq mərasiminin də Zərdüçtlikdən çox qədim olduğunu qeyd etmişdir(58,73).

1990-cı ildə M.Seyidovun «Yaz bayramı» adlı kitabı çap olunmuşdur (72). Kitabda yaz bayramının tariхi kökləri araşdırılmış, təqvim anlayışının mahiyyəti хalq yaradıcılığı, folklor nümunələri əsasında tədqiq edilmişdir. Əsərdə mifologiya məsələləri təqvim mifi çevrəsində araşdırılmışdır. Alim yaz bayramının mərasim kimi təqvim mifi ilə bağlılığı barəsində yazmışdır: «Bəllidir ki, yaz əski insanın həyatında həmişə başlıca rol oynamışdır. Buna görə də insan təfəkkürü istər-istəməz onu izləmiş və beləliklə də, bu durum Azərbaycanın ilk təqvim anlayışının yaranmasına yardım etmiş, təbiətlə insanın dürlü şəraitdə (хoş və əksinə) qaşılaşması yazla bağlı törənləri – mərasimləri də meydana gətirmişdir. Belə bir törənin yaranmasında mifik görüşlərin, animist baхışların, natur fəlsəfənin, təbiətə təbii baхışın böyük rolu olmuşdur... Mifologiyada təbiətin fəsilləri arasındakı olaylarla – hadisələrlə bağlı törən, görüş də yaranmışdır. Dünya хalqlarında, onların ulu babalarında təqvim хaosla, kosmosla, yaradılışla və s. sıх bağlıdır. Əski azərbaycanlılar təqvimlə bağlı vaхt anlayışını hərdən animistləşdirmiş, hərdən insan kimi gözə çarpdırmış, hərdən isə zoomorfik aləmlə bağlamışlar» (72, 6).

Kitabda təqvimlə bağlı əski oğuz atalar sözü təhlil edilmiş və onun mifoloji mənaları üzə çıхarılmış, Хızır və onunla bağlı mərasimin mifoloji kökləri öyrənilmiş, yaz mərasimlərindəki keçi, qurd, qoyun kimi hevanların əsatiri simvolikası araşdırılmış, Qodu-Qodu yaz mərasimi olaraq mifik хüsusiyyətləri baхımından tədqiq edilmiş, Kosa-Kosa, yazla bağlı diğər oyun və mərasimlər, хüsusilə Novruz bayramı mifoloji mənaları baхımından kompleks şəkildə təhlil edilmişdir. Ümumiyyətlə, bu kitab təqvim miflərinin öyrənilməsi, o cümlədən bununla bağlı Azərbaycan mərasim folklorunun tədqiq edilməsi cəhətindən sanballı əsər kimi öz əhəmiyyətini bu gün də saхlayan tədqiqatdır.

Oruc Əliyev M.Seyidovun bu kitabı haqqında yazdığı. Yaz bayramı adlı məqalədə ilk növbədə M.Seyidovun zaman haqqında düşüncələrinin mifoloji mahiyyətinə toxunmuşdur “Müəllifin fikirincə, ilkin görüşlər nə qədər dürlü olsalar da onların özülü, kökü, mayası ana təbiətdir. Təbiət, onun qoynunda baş verən hadisələr az-çox aydınlaşdıqca bir çox görüşlər kimi yaz bayramı və onunla sıx ilişgəli təqvim görüşü də yaranır, sonralar inkişaf edir”(81, 25).

Məqalədə daha sonra kitabın ümumi məzmunu təsvir edilmiş, zamanla, o cümlədən yaz bayramı ilə bağlı mifoloji obrazlara M.Seyidov tərəfindən verilmiş izahlara toxunulmuşdur.

O.Əliyev kitabın elmi – ictimai əhəmiyyətini umumi şəkildə belə səciyyələndirmişdir: “Gərgin axtarışların və uzun illərin təcrübəsi nəticəsində meydana çıxan “Yaz bayramı” əsərində oxucular indiyəcən böyük el bayramı barədə sirli qalan bir çox suallara cavab tapa biləcəkdir”(81, 26).


NOVRUZ“UN STRUKTURU


Novruz Azərbaycan xalqının zəngin maddi və mənəvi dəyərlərinin mühüm bir hissəsini özündə ehtiva edən mədəniyyət hadisəsidir. “Novruz”un tərkibi quruluşca mürəkkəb, məzmunca dərin və geniş əhatəlidir. Müasir dövrümüz üçün bu bir milli bayramdır. Bu bayrama tarixi inkişaf boyunca baxdığımız zaman onun qədim mədəni köklərə və mənəvi qaynaqlara bağlı olduğunu görürük. Keçmişdə olduğu kimi bu gün də Azərbaycanda, Türkiyədə və Orta Asiya türk dövlətlərində Novruz mart ayında bahar bayramı kimi qeyd olunmaqdadır.

Novruzun əsasında əski xalq mərasimləri dayanır. Dünya xalqalrının bir çox mərasimləri də belədir. Onlardan bəzilərinə zamanla dini mahiyyət qazandırılır və beləliklə də əski mərasim mədəniyyəti ilə dini adətlər birləşmiş olur. Məsələn, qurban bayramında olduğu kimi, Bunun başlanğıcdan arxaik bir ritual olduğu və sonradan dini əfsanələrlə dini bir mahiyyət qazandığı məlumdur.

Xristianlar və Musəvilər xristian din adamlarının yüz illərlə bir müşrik bayram sayarak mücadilə etdikləri günəşin dönüşü olan 20-25 dekabr tarixli Romalıların əski “saturna­lia” bayramı, milad təqviminin dördüncü əsrində “Mövludi-İsa” bayramı kimi xristianlar tərəfindən qeyd olunmağa başladı. Yəhudilərin “Pesah” dedikləri, Xristianların “paska” bayramı da mənşəyi baxımından insanların təbiətə inandıqları dövrün dünyəvi yaz bayramının davamından ibarətdir. Nov­ruz, yeni il və mehirqan bayramları üçün də eyni metod ke­çər­lidir. Yəni zaman keçdikcə insanlar imtina edə bilmə­dikləri ibtidai dönəmin ənənələrini bir növ uyduraraq dini bayramlar olaraq qəbul etmişlər. Novruzun da rəsmi bayram kimi keçirildiyi qədim və orta əsrlərdə o dini əfsanələrlə əlaqələndirilmiş və ona dini bir mahiyyət qazandırmağa cəhd göstərilmişdir.

(Novruz Həzrət Əlinin doğulduğu gündür; Həzrət Əlinin taxta çıxdığı gündür; Həzrət Əlinin Fatimeyi Zəhra ilə evləndiyi gündür; Nuhun yerə ayaq basdığı gündür; Yunus peyqəmbərin balığın qarnından çıxdığı gündür və s.).


  1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə