Afse a fəLSƏFƏ və sosial-siyasi elmlər elmi-nəzəri jurnal




Yüklə 1.37 Mb.
səhifə1/11
tarix24.02.2016
ölçüsü1.37 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


AZƏRBAYCAN FƏLSƏFƏ VƏ SOSİAL-SİYASİ

ELMLƏR ASSOSİASİYASI



(A F S E A)



FƏLSƏFƏ



sosial-siyasi elmlər


elmi-nəzəri jurnal



PHILOSOPHY and

SOCIAL-

POLITICAL

SCIENCES

ФИЛОСОФИЯ
и
СОЦИАЛЬНО-ПОЛИТИЧЕСКИЕ
НАУКИ




Bakı - 2010

Redaksiya Şurası:

Akademik Ramiz Mehdiyev (red. şurasının sədri),
akad. Fuad Qasımzadə, prof. Anna-Tereza Timineçka (ABŞ), prof. Kə- nan Gürsoy (Türkiyə), prof. Korkut Tuna (Türkiyə), prof. Ş.Teoman Du­ralı (Türkiyə), akademik V.A.Lektorski (Rusiya), prof. David Evans (İn­gil­tərə), prof. Əbdümalik Nısanbayev (Qazax­stan), prof. Rə­biy­yət Aslanova, prof. İlham Məmmədzadə, prof. Rəfiqə Əzimova, prof. Əli Hə­sənov, prof. A.N.Çumakov (Rusiya), f.e.d. Könül Bünyadzadə (məsul katib),

Prof. Səlahəddin Xəlilov (baş redaktor).




ISSN 1810-9047


AFSEA-nın və Redaksiyanın ünvanı:

Bakı AZ1014, Bülbül prospekti, 33

Tel.: (994-12) 498-17-45; Faks: (994-12) 598-13-01

E-mail: jurnal@felsefedunyasi.org


©AFSEA, 2010

©Azərbaycan Universiteti, 2010


MÜNDƏRİCAT

REDAKSİYA ŞURASINDAN
Ramiz Mehdiyev–

Təfsirçinin təfsiri 203

İ Ç İ N D E K İ L E r 210

Təfsirçinin təfsiri 203




Redaksiya Şurasından


Ön söz əvəzi:

Fəlsəfə, elm və siyasət

Azərbaycanda inkişafın, siyasi sabitliyin indiki mərhələsində elmi ic­ti­maiy­yəti düşündürən məsələlərin müzakirəsinə böyük ehtiyac var. Mövcud vəziyyət bu müzakirələrin səmərəli olmasına imkan verir, konkret nəticələr əldə ediləcəyinə inam yaradır.

Belə məsələlərdən biri də fəlsəfə, elm və siyasətin qarşılıqlı əlaqəsi mə­­sələsidir. Əgər elm dünyanın, obyektiv gerçəkliyin dərk olunmasına, fəl­səfə bizim idealları­mızın formalaşmasına xidmət edirsə, siyasət gerçəkliyi ide­allarımız və maraqlarımız əsasında yenidən qurmağa, ictimai münasibət­lə­rin daxili poten­si­alını müvafiq məcraya yönəltməyə xidmət edir və bu is­ti­qa­mətdə real fəa­liy­yət göstərilməsini nəzərdə tutur. Bu mənada siyasət sa­də­cə hakimiyyət uğrunda mübarizə olmayıb, həm də bu hakimiyyətdən sosial idea­l­la­rı­n realizasiyası üçün istifadə edilməsi, ictimai iradənin təza­hü­rü­dür. Hakimiyyət isə, heç də F.Nitsşenin təqdim etdiyi kimi, sadəcə özü­nü­təs­diq ol­mayıb,1 həm də M.Fukonun baxışlarına uyğun olaraq mürəkkəb stra­teji si­tu­asiyada sosial subyektlərin fəaliyyətini tənzim edən güc sahə­si­dir.2 İ.Pri­qo­jin də belə hesab edir ki, siyasi nizam ancaq qanun və sərən­cam­lar­la əldə edil­mir; ilk növbədə ictimai sistemlərin daxili özünütənzimləmə ten­densiya­la­rı nəzərə alınmalı­dır.3 Bunun üçün isə öncə elmi tədqiqata eh­ti­yac yaranır.

Ölkədə elmin inkişaf etdirilməsi üçün bütün dövlət miqyasında hə­yata keçirilən vahid elm siyasəti olmalıdır. Təsadüfi deyil ki, Prezident İl­ham Əliyev tərəfindən qarşıya qoyulan əsas vəzifələrdən biri də elmin və təh­­silin milli inkişaf konsepsiyasının hazırlaması ilə yanaşı, onların reali­za­si­­ya­sı üçün konkret tədbirlər həyata keçirilməsindən ibarətdir. Bu, ölkənin in­­ki­şafı üçün son dərəcə mühüm məsələdir və onun intellektual poten­si­a­lı­nın sə­fər­bər olunmasını tələb edir. Ən əsası odur ki, ölkəmizdə elmin inkişaf etdiril­mə­si üçün qətiyyətli mövqe, siyasi iradə vardır. Bu iradənin fəaliyyət pro­qra­­mına və siyasi kursa çevrilməsi istiqamətində fəaliyyət artıq başlan­mışdır. Belə bir siyasi kursun hazırlanması və gerçəkləşdirilməsi işində fi­lo­sof­ların da üzərinə böyük məsuliyyət düşür. Belə ki, bunun üçün ön­­cə elmin fəlsəfəsi və sosiologiyası ilə bağlı olan bir sıra fundamental mə­­sə­lə­lə­rə ay­dın­lıq gə­tirilməlidir. Güman edirik ki, ölkə­miz­də elmşünasl­ı­ğın müs­­tə­qil bir fənn kimi formalaşmasına, bir tərəfdən, elm və təhsilin, digər tə­­rəf­dən də, elm və ictimai həyatın daha optimal şəkildə əlaqələndirilməsi işin­­də elm­şü­nas­lığın nailiyyətlərinə və qabaqcıl ölkələrin praktikasına is­ti­nad edil­mə­si çox vacibdir.

İstənilən nəzəri elm sahəsi ilk növbədə öz tətbiqi ilə dəyər kəsb edir. Uzun müddət fəlsəfəni praktikadan uzaq, ifrat mücərrəd və metaelmi bir sa­hə kimi başa düşənlər ictimai hadisələrin gedişinə daha böyük tarixi za­man intervalında baxsalar, fəlsəfi təlimlərin də gec-tez praktik nəticələrə gətir­di­yinə əmin ola bilərlər. Həm də bu nəticələr bütövlükdə dövrün ab-havasını müəyyən edir, tarixin gedişatına, strateji inkişaf istiqamətlərinə tə­sir gös­tə­rir. Məlum ol­du­ğu­na görə, tarixən fəlsəfi fikir ümumiyyətlə insan dü­şün­cə­si­nin, nəzəri id­ra­kın sinkretik ifadəsi olmuşdur. Bütün elmlər za­man-zaman fəl­səfədən ay­rıl­mış­dır. Dəqiq elmlərin, təbiətşünaslığın müstəqil tədqiqat sa­hə­si kimi for­ma­laşması, sosial müstəvidə institutlaşması və icti­mai tə­rəq­qi­nin struk­tu­run­da müstəqil yer tutması əslində Qərb sivili­za­si­ya­sı­nın for­ma­laş­masına gə­ti­rib çıxarmışdır. Bütün müasir elmi-texniki nailiy­yət­lə­rin, in­no­­vasiyaların, nou-xauların təməlində məhz bu böyük ayrılma, bəlkə də da­ha dəqiq demiş olsaq, doğuluş prosesi dayanır. Qərb dünyasında bu do­ğu­lu­şun tarixi XVII-XVIII əsrlər göstərilir. Məhz həmin dövrdə – Avropada elm di­nin təsirindən azad olmaqla yanaşı, fəlsəfədən də ayrılmışdır. Orta əsr­lərdən başlayaraq ila­hiyyatın təsiri altına düşmüş fəlsəfənin özü də bun­dan sonra dinə nəzərən müs­təqillik əldə etmiş, daha çox dünyəviləşmişdir. Son­rakı mərhələdə din­şü­naslığın da nisbi müstəqil elm sahəsi kimi ayrılması fəl­səfəni xeyli yün­gül­ləşdirmiş və o öz inkişafının daha azad bir mər­hə­lə­si­nə qədəm qoy­muş­dur.

Öz predmetini xeyli konkretləşdirən və artıq yükdən azad olan fəlsəfə artıq elmlə paralel inkişaf etməyə başlamışdır.

Lakin XIX-XX əsrlərdə fəlsəfədən ikinci böyük ayrılmalar başlandı. Pe­daqoji elmlər, hüquq elmləri, psixologiya, sosiologiya, politologiya – ha­mısı əvvəlcə fəlsəfənin bətnində yetişmiş və məhz kifayət qədər ye­tiş­dik­dən, metodoloji təmələ malik olduqdan sonra müstəqil surətdə inkişaf edə­rək ictimai həyatın və dövlət-hüquq sisteminin nəzəri-konseptual və tətbiqi-el­mi bazası kimi formalaşmışdır.

XX əsrdən etibarən artıq yeni diferensiallaşma prosesləri gedir. Nə vaxt­sa fəlsəfədən ayrılmış elmlər artıq o qədər uzaqlaşmışlar ki, onların me­to­doloji bazasını təmin etmək üçün yeni ayrılmalar baş verir. Məsələn, fəl­sə­fə ilə pedaqogikanın qovşağında etika fənni, fəlsəfə ilə sənətşünaslığın qov­şağında estetika fənni artıq kifayət dərəcədə nisbi müstəqillik əldə et­miş­dir. Fəlsəfə ilə təbiət elmləri arasında mövqe tutan elmin metodologiyası, el­min sosiologiyası və nəhayət, elmşünaslıq da xeyli dərəcədə müstəqil təd­qi­qat sahələrinə çevrilmişdir.

Dəqiq elmlərin özlərinin hədsiz dərəcədə diferensiallaşması və fəl­sə­fə­dən uzaqlaşması ilə yanaşı, həm də onların yenidən öz ilkin təməlinə qa­yı­dı­şı istiqamətində inteqrativ proseslər gedir. Yəni yeni əlaqələndirici və sin­kre­tik elm sahələri, yeni universal metodologiyalar yaranır. Başqa sözlə de­sək, elmin metodologiyası da fəlsəfədən ayrılaraq müstəqillik qazanmağa ça­lışır. Bir zamanlar kibernetikanın oynadığı rola müvafiq olaraq, ümumi sis­tem nəzəriyyəsi və sinergetikanın inkişafı sayəsində fəlsəfə ilə xüsusi elmlər arasında sanki yeni körpülər salınır. İndi ekologiya, davamlı inkişaf nə­zəriyyəsi və s. bu kimi sahələr də özlərinin əlaqələndirici mövqeyinə görə fən­lərarası elm statusu kəsb edirlər.

Bu ayrılma hadisələrindən sonra “fəlsəfə öz missiyasını artıq bi­tir­mişdir”, indi daha metafizik düşüncələrə vaxt ayrılmasına ehtiyac yoxdur, – de­yənlərin sayı artmışdı. XX əsrdə fəlsəfəyə münasibət doğrudan da də­yiş­miş, bəzi ölkələrdə fəlsəfənin konkret əməli-tətbiqi elmlər olan ictimai-si­yasi fənlərlə əvəz edilməsi tendensiyası üstünlük təşkil etmişdir.

Lakin təcrübə göstərir ki, bütün bu ayrılmalara baxmayaraq, fəlsəfənin po­tensialı nəinki tükənməmiş, hətta o, yeni funksiyalar kəsb etməklə, daha da aktuallaşmışdır. Diferensiallaşma artdıqca, ayrı-ayrı elmlərin tədqiqat sa­hə­ləri konkretləşərək məhdudlaşdıqca, bu sahələrin əlaqələndirilməsinə eh­ti­yac da artmış, əks proses olan inteqrativ tendensiyalar üçün də zərurət ya­ran­mışdır. İctimai həyatın müxtəlif rakurslarının vahid dünyagörüşü möv­qe­yin­dən nəzərdən keçirilməsinə, dəyərləndirilməsinə və yönəldilməsinə olan eh­tiyac ancaq fəlsəfi tədqiqatlar sayəsində ödənilə bilər. Avropa və ümu­miy­yətlə Qərb dünyası ara-sıra fəlsəfəyə və mənəvi amillərə göstərilmiş eti­na­sızlığın acısını indi-indi duyur. Son dövrlərdə Qərbin mənəvi böhranı, Av­ropanın süqutu mövzularında tədqiqatlar xeyli artmışdır. Orada indi mə­nə­viyyatın prioritetliyinə qayıdış istiqamətində geniş miqyaslı tədbirlər hə­ya­ta keçirilir. Bizdə isə Avropanın təcrübəsini nəzərə almaq, ibrət götürmək əvə­zinə, bu səhvləri təkrar etmək cəhdləri müşahidə olunur.

Ölkəmizdə demokratikləşmə və vətəndaş cəmiyyəti quruculuğu, elmin təşkili və idarə olunması, habelə elmi-fəlsəfi yaradıcılıq potensialının inkişaf etdirilməsi üçün yeni imkanlar açır. Qərbin təcrübəsi göstərir ki, maarifçilik fə­aliyyəti və fəlsəfi biliklərin yayılması məsələləri təkcə dövlətin deyil, cəmiyyətin də vəzifələri sırasına daxildir. Müxtəlif yaradıcılıq birliklərinin, qeyri-hökumət təşkilatlarının fəaliyyətində fəlsəfəyə maraq öncül yerlərdən bi­rini tutmalıdır. Təəssüf ki, bizim ölkədə Yazıçılar Birliyi, Bəstəkarlar İt­ti­faqı, Rəssamlar İttifaqı, Aşıqlar Birliyi və s. bu kimi təşkilatlar geniş miq­yas­lı fəaliyyət imkanlarına və ənənələrinə malik olduqları halda, fəlsəfə sa­hə­sində hələ də buna bənzər qurumlar yoxdur. Düzdür, bu sahədə də bir sıra qey­­ri-hökumət təşkilatları yaradılmışdır. Lakin təəssüf ki, bu təşkilatlara ki­fa­yət dərəcədə ictimai dəstək verilmir. Fəlsəfə klassiklərinin dilimizə tər­cü­mə­si, fəlsəfi biliklərin ya­yılması, mətbuatda və televiziyada təbliği ilə bağlı layihələr çox azdır və nə­zərə alsaq ki, beynəlxalq fondlar bu cür layihələri hə­vəslə ma­liy­yə­ləş­dir­mir, onda alternativ maliyyə dəstəkləri axtarılmalıdır. La­kin təəssüf ki, qey­ri-hökumət təşkilatlarına dəstək məqsədi ilə yaradılmış xüsusi dövlət qu­ru­mu­nun imkanlarından da milli fəlsəfi fikirlə bağlı fəa­liy­yə­tin güc­lən­di­ril­mə­si işində, demək olar ki, istifadə olunmur. Bunun səbəbi heç də dövlətin fəl­sə­fi ictimaiyyətə və ictimai-siyasi elm nümayəndələrinə eti­nasızlığı ilə bağlı de­yil. Əsas səbəblərdən biri bu sahədə çalışan alimlərin öz iş yerlərindən və vəzifə borclarından fərqli olan ictimai fəaliyyət ənə­nə­lə­ri­ni kifayət qədər mənimsəyə bilməmələri, qüvvələrin bu istiqamətdə səfər­bər olunmamasıdır. Digər tərəfdən, Nizamnaməsinə görə eyni mərama xid­mət edən həddindən artıq çoxlu təşkilat yarandıqda, kimə dövlət dəstəyi ver­mək məsələsi də çə­tin­ləşir. Məsələn, Milli Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə və Siyasi Hüquqi Təd­qiqatlar İnstitutu, o vaxt institut belə adlanırdı, 2002-ci il­dən fəaliyyət gös­tərən Azərbaycan Fəlsəfə və Sosial-Siyasi Elmlər Asso­si­a­siyasının işinə dəs­­tək vermək əvəzinə, alternativ qurumlar yaratmaqla qüv­və­ləri xeyli də­rə­cə­­də parçalamış oldu. İnstitutda görülməli olan işlər ictimai təş­kilatın fəaliy­yə­ti ilə qarışdırıldı. Bir dənə sanballı jurnal buraxmaq əvə­zi­nə, institutda pa­ra­lel surətdə 4-5 jurnal buraxılırdı ki, onların da əsas və­zifəsi dis­sertantların elmi ekspertizadan keçməyən məqalələrini öz pulları ilə çap etməkdən ibarət idi. Halbuki, bizcə, institutun Elmi Xəbərlərinin cid­di elmi me­yarlar əsasında çap olunması çoxlu sayda keyfiyyətsiz jurnalların bura­xıl­­masından daha məq­sədəuygundur. Bu deyilənlər Bakı Dövlət Uni­ver­­sitetinin Fəl­səfə fakültəsinə də aiddir. Onun vəzifəsi sadəcə tədrislə məh­dud­laşmır; fakültə ölkəmizdə fəlsəfi və ictimai fikrin təbliğində də fəal iş­ti­rak etməlidir.

Son illərdə Azərbaycan ali məktəblərinin tədris planlarında fəlsəfəyə və ictimai-siyasi fənlərə ayrılan saatların azaldılması, bu fənlərin bir çoxu­nun ixtisar edilməsi, orta məktəblərdə “İnsan və cəmiyyət” fənninin tədrisi üçün hələ də müəllim kadrlarının hazırlanmaması, kütləvi informasiya va­si­tə­lərində fəlsəfi fikir tariximizə və ümumiyyətlə mənəvi təkamülə, dünyagö­rü­şünün genişlənməsinə xidmət edən verilişlərə çox az yer ayrılması, ha­be­lə, mədəniyyətşünaslıq və maarifçilik yönlü verilişlərin azlığı, mədəni-mə­nə­vi dəyərlərin yetərincə təbliğ olunmaması – bütün bunlar bizi narahat edir.

Gənc nəslin siyasi təfəkkür mədəniyyətinin formalaşması həm də tarixi həqiqətlərinin üzə çıxarılması ilə sıx surətə bağlıdır. Azərbaycanın ictimai-siyasi fikir tarixində və siyasi həyatında ən mühüm dövrlərdən biri ötən əsrin 20-ci illəridir. Həmin dövrdə yaranmış mürəkkəb şəraitin, ideoloji və geosiyasi mənzərənin və ideya mübarizəsinin işıqlandırılması böyük əhəmiyyətə malikdir.

Jurnalımızın bu sayında böyük mütəfəkkir, ictimai-siyasi xadim və döv­lət xadimi Nəriman Nərimanovun anadan olmasının 140 illiyinə həsr olunmuş məqalələr işıq üzü görür. Fəlsəfi fikir ya elm vasitəsilə, ya əxlaqi-mənəvi dünyagörüşü, ya da ictimai şüura və sosial-siyasi fəaliyyətə yön ver­mək­lə son nəticədə insanların cari həyatına öz təsirini göstərmiş olur. Elə şəx­siyyətlər də vardır ki, ideyadan başlayaraq onun ictimai həyatda ger­çək­ləş­məsinə qədər bütün mərhələlərdə fəal iştirak edir, dünyanı kənardan seyr et­məklə qalmayaraq dünyaya fəal münasibətin parlaq nümunəsini göstə­rir­lər. N. Nərimanovun həm bir maarifçi, həm özünəməxsus əqidə sahibi, həm də öz əqidəsini ictimai-siyasi həyatda gerçəkləşdirən bir şəxsiyyət kimi milli fəl­səfi fikir prizmasından tədqiq olunmasına böyük ehtiyac var. İndiyədək Nərimanovun ya bir yazıçı və maarifçi kimi, ya da dövlət xadimi kimi fəa­liy­yəti az-çox dərəcədə öyrənilmiş olsa da, onun məfkurəsinin özünəməxsus cə­hətləri araşdırılmamış və ona kor-koranə surətdə bir bolşevik kimi ya­na­şıl­dığına görə onun şəxsiyyəti və ictimai-siyasi statusu arasındakı ziddiyy­ət­lər öz düzgün izahını tapa bilməmişdi. Bu baxımdan da jurnalımızda bu möv­zunun tədqiqinə start verilmiş, milli-fəlsəfi və ideya-siyasi fikrin tari­xi­nə dair yeni araşdırmaların təməli qoyulmuşdur.

Son vaxtlar azərbaycanlı sosial fəlsəfə və sosiologiya tədqiqatçılarının beynəlxalq elmi forumlarda iştirakı müntəzəm xarakter almışdır. Sosiolo­gi­ya doktoru Ə.Süleymanovun Göteborqda (İsveç) keçirilən XVII Ümum­dün­ya Sosiologiya Konqresində, prof. S.Xəlilov və f.e.d. K.Bünyadzadənin Ber­gen­də (Norveç) 60-cı Beynəlxalq Fenomenologiya Konqresində təmsil olun­ması buna daha bir sübutdur. Jurnalımızda bu elmi forumlar barədə mə­lu­mat verilmişdir.



Azərbaycan fəlsəfi fikrinin dünya fəlsəfəsinə inteqrasiyası daha bir ha­di­sə ilə təsbit olunmuşdur. Jurnalımız The Philosopher`s İndex-ə daxil edil­miş­dir. Bundan sonra çap etdiyimiz bütün məqalələr haqqında qısa məlumat in­gilis dilində bütün dünya kitabxanalarına çatdırılacaqdır. Bu isə həm müəlliflərin, həm də Redaksiya Şurasının məsuliyyətini daha da artırır.

Ramiz MEHDİYEV

AFSEA-nın prezidenti,

Redaksiya Şurasının sədri, akademik

Nəriman Nərimanov – 140




Nəriman Nərimanov 1870-ci ildə Tiflis şə­hə­rində anadan olmuşdur. 1890-cı ildə Qori se­­mi­na­riyasını, 1908-ci ildə Novorossiysk (Odes­sa) Uni­versitetinin tibb fakültəsini bitirmişdir.

1905-ci ildə Sosial-Demokrat "Hüm­mət" təş­­­kilatınnın rəhbərliyinə daxil olmuş, Rusiya So­si­al-Demokrat (bolşeviklər) Partiyasının (RSDF(b)P məramnaməsini türk dilinə çevirmiş­dir. 1909-cü il­də həbs olunaraq Həştərxan şəhərinə sürgün edil­miş­dir.

1913-cü ildə Bakıya qayıdan Nərimanov ictimai-siyasi fəaliyyət və maarifçiliklə məşğul olmuşdur.

Artıq 1917-ci ildə N.Nərimanov "Hümmət" Təşkilatı Mərkəzi Komitəsinin sədri və RSDF(b)P Bakı Komitəsinin üzvü, "Hümmət" qəzetinin baş redaktoru idi.

1918-ci ilin martında Nərimanov Bakı Sovetində şəhər təsərrüfatı üzrə xalq ko­mis­sarı təyin olunur. Həmin ilin iyun ayında ağır xəstəliklə əlaqədar olaraq Həştərxan ş­ə­­ri­nə müalicəyə göndərilir. Sağaldıqdan sonra həmin şəhərdə bir sıra partiya orqanlarında ça­lışır.

N.Nərimanov 1919-cu ildə Moskvaya çağırılaraq RSFSR Xalq Xarici İşlər Komis­sarlığında (XİN) Şərq məsələləri üzrə Xalq komissarının müavini vəzifəsinə təyin edilir.

28 aprel 1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdikdən və Azərbaycan SSR elan edildikdən sonra N.Nərimanov Azərbaycan SSR Müvəqqəti İnqilabı Komitəsinin Sədri və Xalq Komissarları Sovetinin Sədri (Baş nazir) vəzifəsini tutur.

1922-ci ildə SSRİ yarandıqdan sonra, Lenin və partiya qarşısında xidmətləri nəzərə alınaraq, SSRİ Mərkəzi İcrayyə Komitəsinin Həmsədrlərindən biri seçilir.

N.Nərimanov 1925-ci ildə Moskvada müəmmalı şəkildə ölmüş və Kremlin divarları yaxınlığında dəfn edilmişdir.
Milli istiqlal və sosial ədalət

ideallarının uzlaşdırılması yolu

Səlahəddin Xəlilov
Təəssüf ki, biz hələ də qütbləşmiş düşüncə tərzindən xilas ola bilmi­rik: – “Ya hər şey, ya da heç nə!”, “ya ağ, ya qara”. Aradakı bütün rəng spek­­t­ri nə­zər­dən qaçırılır. Gerçək həyatın bütün zənginliyi unudulur, in­ki­şafın məhz zid­diy­yət­lərdən doğduğu da unudulmuş olur.

Biz sözümüzü ona görə təfəkkürdə qütbləşmə sindromundan başla­ma­dıq ki, belə bir təzad guya Nərimanov şəxsiyyətinə və dünyagörüşünə də aid­dir; xeyr, tam tərsinə. Nərimanov bütün həyatı və yaradıcılığı boyu vahid və ardıcıl bir əqidə nümayiş etdirmiş, bütün amalı öz xalqına, millətinə sə­da­qətlə qulluq etmək, xalqını maarifləndirmək, onun sosial vəziyyətini yax­şı­laşdırmaq, fərdi və ictimai miqyasda sağlam mühit yaratmaq və bunun sa­yə­­sində milli intellektual potensialı buxovlardan xilas edərək onun özünü­ifa­­dəsi üçün şərait yaratmaqdan ibarət olmuşdur. İstər ədəbi-bədii, istər ma­a­rifçilik və istərsə də ictimai-siyasi fəaliyyətində, iqtidarda olduğu dövr də daxil olmaqla, o həmişə bu amala xidmət etmişdir.

Bəs biz hansı ikiləşmədən, hansı qütbləşmədən danışırıq? Söhbət Nə­ri­manovun özündən yox, onun dövründə ictimai-siyasi mühitdəki qütb­ləş­mə­dən gedir və eyni zamanda söhbət hələ indi də Nərimanova mü­na­sibətdə olan tamamilə fərqli, bir-birinə zidd mövqelərdən gedir.

N.Nərimanovun bəzən bolşevik kimi dəyərləndirilməsi və bu ideolo­gi­ya­ya xas olan bütün nöqsanların ona da aid edilməsi birtərəfli yanaşma ol­maq­­dan ziyadə, kökündən qüsurlu olan bir münasibətdir. Əvvəla, Nəri­ma­no­­­vun dünyagörüşü, əqidəsi ancaq kommunist ideologiyasının, ələlxüsus bolşeviz­min təsiri ilə formalaşmamışdır. O, Lenin məktəbinin yetirməsi ol­ma­mışdır. Nə­rimanov hələ Platondan üzü bəri davam edən və böyük Fə­ra­bi­lə­rin, Ni­za­mi­lərin tərənnüm etdiyi sosial ədalət və bərabərlik ideallarının təm­silçisi idi. Digər tərəfdən, Nərimanov böyük bir millətçi və vətənpərvər idi. Hansı isə bir qrupun, partiyanın maraqlarından deyil, ilk növbədə milli ma­raqlardan çı­xış edən, milli dövlətçilik idealını təmsil edən böyük bir türkçü idi. O, öz milli maraqlarını sosial-siyasi görüşləri ilə uzlaşdırmağa və ictimai fəaliyyətini də məhz bu kontekstdə qurmağa çalışırdı. Nərimanov müəyyən bir məqamda, tarixin müəy­yən bir en kəsiyində, müəyyən bir coğ­rafi-siyasi şəraitdə za­ma­nın bir ger­çək­­liyi olan sosial-demokratik hərə­ka­tın və daha sonra kom­mu­nist ideo­lo­gi­ya­­sının təsir sferasında və bu hərəkatın sosial-ener­getik po­ten­si­alından bəhrələnərək öz şəxsi əqi­də­si­ni və milli ideallarını həyata ke­çi­rir­di.

Bəzən biz Nərimanovu bolşevik və ya leninçi kimi təqdim edənlərin sadəcə onu nə dərəcədə kiçiltdiklərinin fərqinə varmırıq. Bu böyük şəxsiy­yə­ti ide­ya­sı xaricdən, Rusiyadan qaynaqlanan bir hərəkatın kortəbii da­vam­çı­sı və ya trans­ferçisi kimi qəbul etsək, sonradan onun bəraəti naminə nə qə­dər fikirlər söy­ləsək və faktlar gətirsək də, xeyri olmayacaq. Amma kom­mu­nist ideo­lo­giyası xa­ri­­cində milli ruhun təmsilçisi olan bir ədib və mütə­fək­kirin ic­ti­mai-siyasi tə­bəd­dülatlar dövründə sadəcə seyrçi kimi qal­ma­­ya­raq, mövcud si­yasi pro­ses­lər­dən milli istiqlalın bir vasitəsi kimi isti­fa­də et­mək cəhdləri ta­mamilə an­laş­ılandır. Bu başqa məsələ ki, həmin dövrdə mil­li is­tiqlalın al­ter­nativ yol­la­rı var idi. Birincisi, xalqın müəyyən bir tə­bə­qə­sində so­sial əda­lət­sizliyə qarşı mübarizə əhval-ruhiyyəsi və əhvalın Ru­si­ya­dakı pro­ses­lərlə əla­qəsinə, bölgədəki coğrafi-siyasi du­ru­ma rəğmən ancaq milli ma­raqlardan çı­xış etmək və millətin müstəqil surətdə özünü ida­rə et­mək hü­ququnu real­laş­dırmaq mövqeyi, – bu, Rəsulzadələrin, Əh­məd bəy Ağa­­yev­lərin yolu idi; ikincisi, milli istiqlala sosial-de­mo­kra­tik hərəkat dalğasında, ic­timai ədalətsizliyin aradan qaldırılması uğ­run­da gedən müba­ri­zə kon­teks­tin­də nail olmaq, – bu, N.Nəri­ma­novun yo­lu idi. Ma­ləsəf, o bu yol­da tək idi və sadəcə xalqa güvənirdi. Düzdür, Sultanməcid Əfəndiyev, Həmid Sulta­nov, Dadaş Bünyadzadə və s. kimi şüurlu siyasi xa­­dimlər Nərimanovu an­la­yır və onu müdafiə etməyə çalışırlardılar, amma Azərbaycan KP-də, xü­su­sən Bakı təş­kilatında gürcü eserləri və er­mə­ni daşnakları üstünlük təş­kil edir­di və bəzi azərbaycanlıların da onların tə­rəfini saxlaması mü­ba­ri­zə­ni ol­ma­zın də­rə­cədə çətinləşdirirdi. Lenin ide­ya­la­rı, bol­­şe­vizm dalğa­la­rın­da si­ya­si hə­rə­ka­ta qoşulan R.Axundov, M.Hüsey­nov, Ə.Qarayev və s. nəin­ki nəri­ma­novçu deyildilər, hətta Nərimanova qarşı mübarizədə anti-Azər­bay­can qüvvələri ilə birləşirdilər. N.Nərimanov on­la­rın bu mövqeyini “ifrat in­qi­lab­çı­lıq” və “ifrat beynəlmiləlçilik” adlandırırdı. Mil­li məf­kurə və istiq­la­liy­yət ide­al­­la­rı­na yabançı olan və ideya-nəzəri te­zis­ləri əslində öz haki­miy­yət uğ­run­da müba­rizəsində sui-istifadə edən praktik bol­­şevizm nərima­nov­çu­lu­ğun ən qəddar düş­mə­ni idi və kor-koranə surətdə onlara qoşulan bəzi “mil­li” bolşe­vik­lər də onların tə­siri altına düşürdülər.

Biz hələ indiyədək yetərincə araşdırılmamış nərimanovçuluq ideologi­ya­­sı­nın təfərrüatına getmədən, sadəcə belə bir məqamı vurğulamaq istəyirik ki, məqsəd və amal baxımından nərimanovçuluq milli-demokratik hərəkatla eyni platformada dururdu. Məqsəd milli istiqlal və sosial ədalət idi. Böyük planda götürdükdə, Nə­ri­ma­nov daha çox dərəcədə Rəsulzadə ilə bir cəbhədə idi, nəinki Ə.Qarayev kimilərlə.

N.Nərimanova bir bolşevik kimi yox, milli siyasi xadim kimi, xalqını təmsil edən bir dövlət adamı kimi baxmaq nümunəsini yüksək tribunadan birinci dəfə Heydər Əliyev bəyan etdi və onu həm felən, həm də xatirələrdə heykəlləşdirdi. Ne­cə dəyərlər, “zər qədrini zərgər bilər!”

N.Nərimanovun millət və xalq qarşısında rolunu daha aydın təsəvvür etmək, “millətçilərin” “arqumentlərinin” nə dərəcədə əsassız olduğunu gös­tərmək üçün belə bir fikri eksperiment aparaq: fərz edək ki, o dövrdə Nə­ri­manov yox idi. Bir milli istiqlalçılar var idi, bir də bolşeviklər. Onda ha­di­sə­lər hansı istiqamətdə cərəyan edə bilərdi? Xalq Cümhuriyyəti artıq qu­ru­l­muş­du, hakimiyyət onların əlində idi və onlar nə edə bilərdilərsə, etdilər (bəl­­kə də, daha nə isə edə bilərdilər, – amma bu, artıq başqa bir mövzudur).

Bol­şe­­viklərin gəlişi əslində xarici intervensiya idi və bu, Nərimanovlu da olacaqdı, Nə­­rimanovsuz da. Yəni, Rusiyanın işğalçı siyasətinin, XI Qızıl Or­dunun qar­­şısını almaq mümkün idisə, bunu Nərimanov deyil, o vaxtkı iq­ti­dar etməli idi. Mümkün deyildisə, belə şayiələr buraxmaq ki, guya or­du­nun dəvət olun­masında Nərimanov da iştirak etmişdi, bunlar siyasi naş­ı­lıq­dır, çünki rus ordusu üçün dəvət səbəb deyildi, bəhanə idi və bu bəhanəni on­lar həmişə uydura bilərdilər. Onsuz da həyata keçən bu prosesdə S.Şaumyanla, S.Orconikdze ilə, S.M.Kirovla və bizim onlardan betər “mil­li” bolşeviklərlə yanaşı, Nərimanovun da iştirakı olmasaydı, onda bütün er­mə­ni planlarının və rus imperialist siyasətinin tam həcmdə gerçəkləşəcəyinə heç bir şübhə ola bilməzdi. Amma bir böyük azərbaycanlı lazım olan mə­qam­da lazım olan yerdə tapıldı və onların əksər planlarını pozdu. Bəs ol­ma­saydı, o da cümhuriyyətçilərin içə­ri­sin­də olsaydı və onlarla birgə mühacir olsaydı, sürgün edilsəydi, onda necə? Kim deyə bilər ki, Nə­rimanovun bütün bu xidmətləri təsadüfi idi, o olmasa idi də, bir başqası (“bu bolşevik olmasın, o bolşevik olsun”) da onun gördüyü işləri görə bi­lər­miş. Bəs onda kim? Hə­min dövrdə həmin şəraitdə Nərimanovu çıxdıqda yerində tam bir boş­luq, qa­ran­lıq qalır. Məqsədimiz bu qaranlığı işıqlandırmaq və nərima­nov­çu­lu­ğun məhz fərqli bir hadisə olduğunu nəzərə almaqdır.

Bəzi müəlliflər Nərimanovun siyasi baxışlarının həyatının sonunda də­­yişilməsindən bəhs edirlər. Halbuki, bizim fikrimizə görə, dəyişən Nəri­ma­­novun baxışları deyildi, dəyişən Kremlin siyasəti idi. Nərimanov özü möv­qeyinin mərkəzlə uyğun gəlməməsini bolşeviklərin səhv siyasəti ilə izah edirdi.1 Bu, peşmançılıqdan daha çox, etiraz idi.



V.B.Leninin si­yasi səhnədən getməsi, İ.V.Stalinin və onun kimilərinin partiya rəhbərli­yin­də möh­kəmlənməsi daha artıq fəlsəfi və ideya-siyasi ar­qu­mentlərlə haqqın mü­dafiəsini mümkünsüz edirdi. Bəli, Nərimanov daha ar­­tıq dəyişilmiş siya­si kur­su qəbul edə bilmirdi. Bu kurs marksizmə və Le­ni­nin vədlərinə açıq-aş­kar zidd idi. İndi çoxları Nərimanovun mövqeyini peş­man­­çılıq kimi dəyər­lən­di­rir, amma bizcə, söhbət daha çox dərəcədə tə­əs­süf his­­sindən gedir. Və bu təəssüf hissini yaşayan tək Nərimanov deyildi. Son­ra­kı dövrlərdə gerçək marksizmi, sosializm ideallarını dərindən mə­nim­sə­miş bü­tün tərəqqipərvər ziyalılar bu böyük idealın saxtalaşdırılması, sosial əda­lət uğrunda, “xalq hakimiyyəti” uğrunda mübari­zə­nin partiyada liderliyi ələ keçirmiş bir qrupun, daha sonra isə tək bir şəxsin hakimiyyəti ilə əvəz edil­məsi əslində çox ağrılı bir proses idi. Təkcə minlərlə, milyon­lar­la in­san­la­rın repressiyası və qətli baxımından deyil, işıqlı bir ideyanın ey­bə­cər­ləş­di­ril­məsi və idollaşdırılması baxımından da. Düzdür, hələ Leninin sağ­lı­ğında da marksizmdən uzaqlaşma və rus şovinizmi, volyuntarizm özünü gös­tə­rir­di, amma hələ ki, sosialist idealları ön cəbhədə idi. Bu dövrə qədər N.Nəri­ma­novun tutarlı arqumentləri ilə hesablaşmamaq mümkün deyildi. Və o, məhz kommunist ideologiyasından, xalqı səfərbər edən əsas vəd­lər­dən, so­sia­list te­zislərindən, o cümlədən beynəlmiləlçilik və millətlərin öz mü­qəd­də­ratını tə­yin etmək prinsipindən çıxış edərək, müəyyən uğurlar qa­zan­mağa ça­lı­şır­dı. Bəli, Lenin heç də bütün vədlərində səmimi deyildi. Am­ma “üz üz­dən uta­nar”, – deyirlər. Marksizmin öz təməl qüsurlarına, V.İ.Le­ni­nin lap əv­­­vəl­dən marksizmdən uzaqlaşması hallarına, qopmalara bax­ma­ya­raq, əsas xətt – so­sialist konsepsiyası ortada idi və Lenin bir inqilabçı və ha­ki­miy­yət ov­çusu ol­duqdan öncə, həm də bir əqidə, ideya adamı idi. Onunla ide­ya di­lin­də da­nı­şanda, hesablaşmalı olurdu və Nərimanov da bu dili gözəl bilirdi. 1923-cü il­də Leninin siyasi səhnədən faktiki ola­raq uzaqlaşdırılma­sın­dan son­ra isə ge­riyəçəkilmələr, əsas idealdan sapmalar sürətlə artmağa baş­ladı. Stalin epo­­­xası başlanırdı və məhz belə bir siyasi riyakarlıq döv­rün­də nəinki Nə­ri­ma­nov, bütün əqidəli kom­munistlər ideal və gerçəklik ara­sın­da fərqi gö­rə­rək, nəinki sadəcə təəssüf hissi ke­çir­di­lər, hətta ideya faciəsinin bü­tün sar­sın­­tılarını yaşamaq zorunda qaldılar. Bə­li, bu məhz faciə idi – am­ma peş­man­­çılıq deyildi. Çünki Nərimanov gözəl bi­lirdi ki, inqilabın ilk il­lə­rin­də o, si­yasi proseslərə təsir göstərməsə idi, hər şey daha pis ola bilərdi. Bu “daha pislər” haqqında, tək bir şəxsin sayəsində nələrdən xilas oldu­ğu­muz haq­qın­da H.Həsənovun və digər tədqiqatçıların kitab­la­rın­da ətraflı məlumat veril­miş­dir. Gü­man edirik ki, onun bu nömrədə oxucularımıza təqdim etdiyimiz və faktiki materialla zən­gin olan “Nəriman Nərimanov: milli ruh və siyasi təfəkkürün vəhdəti” adlı mə­qaləsi də bu problemlə bağlı bir çox suallara aydınlıq gətirilməsinə xid­mət edəcəkdir.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə