9. ƏLvan metal əRİNTİLƏRİ p L a n




Yüklə 53.77 Kb.
tarix28.02.2016
ölçüsü53.77 Kb.


9. ƏLVAN METAL ƏRİNTİLƏRİ

P L A N:

1. Əlvan metallar və ərintilər, onların xüsusiyyətləri və təyinatı.

2. Mis ərintiləri.

3. Aliminium ərintiləri.

4. Titan ərintiləri.

5. Sink ərintiləri.

6. Nəcib metal ərintiləri.

Ə D Ə B İ Y Y A T
1. R.Şükürov. Metalşünaslıq. Bakı. 2009.

2. Материаловедение: конспект лекций/ Алексеев В.С. –М.: Эксмо, 2008.-

160с. –(Экзамен в кармане).

Əlvan metalların qiymətli xüsusiyyətləri müasir istehsalatın müxtəlif sahələrində geniş tətbiq edilməsini şərtləndirmişdir. Cu, Al, Zn, Mg, Ti və s. metallar və onların ərintiləri cihazqayırmada, elektrotexnikada, təyyarəqayırmada və radioelektronikada, nüvə və kosmik sahədə, dizayn işlərində əvəzolunmaz materiallar hesab olunur. Əlvan metallar bir sıra qiymətli xüsusiyyətlərə: yüksək istilik keçiriciliyinə, çox kiçik sıxlığa (Al və Mg), çox kiçik ərimə temperaturuna (Sn, Pb) , yüksək korroziya dayannıqlığına (Ti, Al) malikdir. İqtisadiyyatın (sənayenin) müxtəlif sahələrində müxtəlif legirləyici elementlərlə aliüminium ərintiləri geniş tətbiq edilir.

Maqnezium (Mg) əaslı ərintilər kiçik sıxlığı, yüksək xüsusi davamlılığı və kəsmədə yaxşı emal olunması ilə seçilir. Bu ərinti maşınqayırmada, xüsusən də təyyarəqayırmada geniş tətbiq edilir.

Tərkibində 0,1% qarışıq olan texniki mis (Cu) müxtəlif növlü cərəyan naqilləri istehsalında tətbiq edilir.

Mis ərintiləri kimyəvi tərkibinə görə tunc və bürünc qruplarına bölünür. Öz növbəsində tunclar kimyəvi tərkibinə görə: sadə; yalnız sinklə (Zn) legirlənmiş və xüsusi, nə----- sinklə, eyni zamanda qurğuşun (Pb), qalay (Sn), nikel (Ni) və manqanla (Mn) legirlənmiş olurlar.

Bürünclər də həmçinin qalaylı və qalaysız qruplarına bölünür. Qalaysız bürünclər yüksək davamlılığı, antikorroziya və antifriksion xüsusiyyətlərə malikdir.

Metallurgiyada Mg (maqnezium) geniş istifadə olunur, onun vasitəsilə bəzi metal və ərintilərin oksigensizləşdirilməsi və kükürdsüzləşdirilməsində vacib elementdir, eyni zamanda boz çuqunda kürə formalı qrafit əldə etmək üçün modi-fikasiyasında, çətin bərpa olunan metal istehsalında (mis, titan Ti), reaktiv və barıt texnikasında yandırıcı və işıqlandırıcı raketlərin istehsalında maqnezium tozu aksitləşdiricilərlə birgə tətbiq edilir. Mg-un xüsusiyyəti legirləmə hesabınanəzərə çarpacaq dərəcədə yaxşılaşır.

Mg- ərintilərindən formalı tökmələr, həmçinin yarımfabrikatlar –vərəqlər, lövhələr, profillər, brutoklar, profillər, borular, naqillər və s. hazırlanır. Sənaye maq-neziumumu elektrolitik üsulla maqnezitdən, dolonitdən, karnalitdən, dəniz suyundan və müxtəlif istehsalat tullantılarından aşağıdakı sxem üzrə: təmiz Mg duzunun alınması, bu duzların ərimiş vəziyyətdə elektrolizi və maqneziumum rafinə edilməsi. Təbiətdə əsasən maqnezium Mg CO3 – maqnezit, dolonit və karnalit formasında geniş yayılmışdır.

Yeyinti sənayesində qablaşdırma üçün alimünium və onun ərintilərindən hazırlanmış folqa- qənnadi və süd məmulatlarının qablaşdırılmasında, həmçinin böyük miqdarda alüminium qabların istehsalında (qazanlar, poddonlar, vannalar və s.) istifadə olunur.

Mis (Cu) ən qədim zamanlardan məlum olan metallar sırasına aiddir. İnsanın ta qədim dövrlərdən mislə tanışlığına səbəb bu metalın təbiətdə sərbəst vəziyyətdə öz- özünə tapılan (böyük həcmlərdə) olması olmuşdur. Hazırda mis elektrik maşın-qayırmasında, elektrik xətlərinin (ötürücü) inşasında, teleqraf və telefon rabitəsi avadanlıqlarının radio və televiziya aparatlarının hazırlanmasında geniş istifadə edilməkdədir. Misdən naqillər, kabellər, şinlər və digər cərəyan keçirici məmulatlar hazırlanır. Mis yüksək elektrik və istilik keçiriciliyi, davamlılığı, özlülüyü və korroziyaya dayanıqlığı ilə səciyyələnir. Fiziki xüsusiyyəti onun strukturu ilə şərt-ləndirilir. O üzləri mərkəzləşdirilmiş kub qəfəsə malikdir. Ərimə temperaturu +10830C, qaynama +23600C. Orta möhkəmlik hüdudu emal növündən asılı olaraq 220...420 Mpa (22...45 kq/mm2), nisbi uzanma 4...60%,bərklik 35...130 HB, sıxlıq 8,94 q/sm3 təşkil edir. Mis gözəl xüsusiyyətlərə malik olsa da, konstruksiya materialı kimi maşınqayırmanın tələb lərinə cavab vermədiyindən onu legirləyirlər, yəni ərintiyə Zn, Al, Ni və b. metalları daxil edirlər, bunun nəticəsində isə mexaniki və texnoloji xüsusiyyətlər yaxşılaşmış olur. Təmiz halda Cu məhdud, ərintiləri isə geniş tətbiq edilir. Kimyəvi tərkibinə görə mis ərintiləri tunc, bürünc və mis-nikel ərintilərinə, texnoloji təyinatıan görə- deformasiyay uğrayan, yarımfabrikat isteh-salında istifadə edilən (naqillər, vərəq, zolaq, profil) və tökmə hissələrin- tökül-məsində istifadə edilən olurlar.



Tunclar – misin sink (Zn) və digər komponentlərlə ərintisidir. Sinkdən başqa digər legirləyici elementlər olan tunclar mürəkkəb, yaxud xüsusi tunclar adlanır və sinkdən əlavə başqa elementlərlə legirlənirlər. Məsələn: tompak Л90- 90% Cu, 10% Zn; ЛA77-2 – 77% Cu, 2% Al. Qalan hissə Zn və s. Cu müqayisədə tunclar yüksək davamlılığı, elastikliyi və korroziyayadavamlılığı ilə fərqlənir. Tunclar tökmə təzyiq və kəsmə ilə emal edilir. Aşağıdakı məmulatlar hazırlanır: vərəqlər, lentlər, zoloqlar, borular (kondensator və istilik tənzimləyicilərdə), naqillər,şatmplama məmulları, kranlar, ventillər, medal və nişanlar, bədii məmulatlar, musiqi alətləri, silfonlar və yastıqlar.

Bürünclər – mis əsasında ərinti olub, tərkibində əlavə olaraq Sn, Al, Be, Pb, Cr və digər elementlər qatılır. Bürünclər qalaysız (Бp A9 Mц 2Л), qalaylı (Бp O3 ц 12C5),alüminiumlu (Бp A5, Бp A7 və s.) , silisiumlu (Бp KH 1-3, Бp KM ц 3-1), manqanlı (Бp Mц5), bereliumlu (Бp Б2, Бp БHT 1,7 və s.) tunclar. Bürünclədən əsasən kran və ventillər, suda yağda, buxarda, zəif aqressiv mühitdə, dəniz suyunda işləyən müxtəlif hissələr istehsalında istifadə edilir.

Alüminium latın sözü olan “alumen” sözündən götürülüb 500 il b.ə.ə. alüminium kuası adlandırılırdı və parça və dərilərin aşlanmasında istifadə olunurdu.

Təbiətdə yayılmasına görə Al oksigen və silisiumdan sonra üçüncü, matallardan isə birincisidir. Texnikada istifadəsinə görə dəmirdən sonra ikinci elementdir. Sərbəst halda Al təsadüf olunmur, onu minerallardan -bolsitdən, nefelindən və alunitdən ilk öncə giltorpaq halına sonra isə elektroliz yolu ilə -alüminium gətirilir. Al mexaniki xüsusiyyəti yüksək deyildir: qırılmaya müqaviməti 50...90 Mpa (5...9 kq/sm2), nisbi uzanma 25...45%, bərklik 13-28HB.

Təmiz halda Al çox nadir hallarda istifadə olunur, ancaq onun Cu, Mn, Si, Fe və s. komponentlərlə ərintiləri geniş istifadə olunur. Al və onun ərintiləri avia və maşınqayırmada, elektrik ötürücü xətlərdə, metro və dəmir yolunda hərəkət tərkib-lərinin istehsalında vacibdir.

Alüminium ərintiləri tökmə və deformasiyaya uğradılan olur. Tökmə alüminium ərintiləri əsasən rafinəedilmiş və qeyri-rafinəedilmiş “çuşkalar” formasında buraxılır.

Ərintilər üzərində onların markalanması göstərildikdə “П” hərfi bu ərintilərin yeyinti qablarının istehsalında istifadə olunması nəzərdə tutulur. Ərintilərin mexaniki xüsusiyyətləri onların kimyəvi tərkibi və alınma üsulundan asılıdır. Əsas komponent-lərin kimyəvi tərkibi markada verilir. Məsələn, ərinti AK12, 12% Si, qalan hissə isə Al; AK7 M2П -7% Si, Cu 2%, qalan hissə Al. Müxtəlif sahələrdə (sənayenin) Al +Si ərintisi –silunin geniş tətbiq edilir və dörd markada hazırlanır- CИЛ- 00, СИЛ-0, СИЛ -1 və СИЛ -2. Bu ərintilərin tərkibində Al (əsas) və Si (10...13%) əlavə: Fe-0,2...0,7%, Mn- 0,05...0,5%, Ca-0,7...0,2%, Ti-0,05...0,2%, Cu- 0,03% və Zn- 0,08% qatılır. Siluminlərdən əsasən tökmə istehsalatında avtomobil, traktor və sərnişin vaqanlarının müxtəlif hissələri hazırlanır.

Deformasiyay uğradılan və termiki emalla möhkəmləndirilən Al ərintiləri qrupunun geniş yayılmış əsas nümayəndəsi- düralüminiumdur.

Düralüminium –alüminumla Cu, Mg, Mn, Si və Fe birgə ərintisidir. Hal-hazırda bu ərintinin bir- neçə markası istehsal olunur.


Marka

Cu, %

Mn, %

Mg, %

Si, %

Fe, %

D 1

D 16


3,8...4,8

3,8...4,5



0,4...0,8

0,3...0,9



0,4...0,8

1,2...1,8



< 0,7

< 0,5

< 0,7

< 0,5

Təzyiq altında emal edilən ərintilər Al (əsas), legirləyici elementlərdən (Cu- 5%, Mg-0,1...2,8%, Mn -0,1...0,7%, Si- 0,8...2,2%, Zn- 2...6,5% və qismən digər qarışıqlardan) ibarətdir. Bu ərintilər aşağıdakı markalardan istehsal edilir: BD1, ABD1, ABD1-1, AKM; bu ərintilərdən yarımfabrikatlar –vərəqlər, lentlər, zolaqlar, lövhələr, külçələr və s. hazırlanır.

Bundan başqa, əlvan metallurgiya antifriksion alüminium ərintiləri istehsal edir və bu ərintilərdən monometellik və bimetallik yastıqlar tökmə üsulu ilə hazırlanır. Kimyəvi tərkibindən asılı olaraq standartlarla aşağıdakı ərinti markaları nəzərdə tutulur: AO3- 7, AO9-2, AO6-1, AO20-1, AMCT. Standartla həmçinin məmulatın iş şəraiti təyin edilmişdir: yüklənmə hüdudu (19,5... 39,2)∙106 N/m2 (200...400 kq/sm2), temperatur 100...1200C, bərklik -200...320 HB.

Titan – gümüşü –ağ rəngli metaldır. Təbiətdə ən geniş yayılmış elementlərdən biridir. Yer qabağında yayılmasına görə digər elementlərarasında 10-cu yerdədir (0,61%). Titan yüngüldür (ρ = 4,5 q/sm3), çətin əriyəndir (t =16650C), çox davamlı və plastikdir. Onun səthində dayanıqlı oksid pərdəsi əmələ gəldiyindən dəniz suyu və həmçinin bəzi turşularda korroziyayaqarşı yaxşı müqavimət göstərir. 8820C-də heksoqonal sız qablaşdırılmış qəfəsə malikdir, daha yüksək temperaturlarda həcmi –mərkəzləşdirilmiş kub şəkilli qəfəsəmalik olur. Vərəq Ti-nın mexaniki xüsusiyyəti onun kimyəvi tərkibi və termiki emal üsulundan asılıdır. Davamlılıq (möhkəmlik) hüdudu 300...1200 Mpa (30...120 kq/mm2), nisbi uzanma -4...10%. Ti üçün zərərli qarışıq N, C, O və H hesab olunur. Bu elementlər Ti-nın plastikliyini və ərimə qabiliyyətini azaldır, bərklik və davamlılığını artıtır, korroziya müqavimətini pisləşdirir.

5000C- dən yuxarı temperaturda Ti və onun ərintiləri asan oksidləşir, h- ni udur və nəticədə H kövrəkliyinə səbəb olur. 8000C-dən yuxarı qızdırdıqda Ti vüsətlə O, N və H udur; onun bu qabiliyyətindən poladı oksidsizləşdirmək üçün metallurgiyada istifadə olunur. Ti digər əlvan metallar və polad üçün legirləyici element rolunu oynayır.

Belə əlverişli xzüsusiyyətlərə malik olması Ti və onun ərintilərinin avia, raket və gəmiqayırmada geniş tətbiqinə səbəb olmuşdur. Ti və onun ərintilərindən: vərəqlər, borular, naqillər və brutonlar hazırlanır. Ti almması üçün əsas material: ilmenit, rutil, sfen (titanit) və perovskitdir.

Ti əldə edilməsi çoz çətindir: əvvəlcə titan qubkaları hazırlanır, vakuum soba-larında əridilir və döyülən Ti istehsal olunur.

Standartlaaşağıdakı qubka titanlar müəyyən edilmişdir: TГ- 90, TГ- 100, TГ- 110, TГ- 120, TГ- 130. [“TГ” – titan qubçatuy], rəqəmlər Brinel üzrə bərkliyi göstərir. TГ titanın tərkibində: Fe -0,2%, Si -0,04%, Ni -0,05%, C -0,05%, Cl-0,12%, N -0,04%, ) -0,1%.

Təzyiqlə emal edilən Ti və Ti ərintiləri kimyəvi tərkibindən asılı olaraq aşağıdakı kimi markalanır: BT1- 00, BT1 -0, OT4- 0, OT4 -1, OT4 –BT5, BT 5-1, BT6, BT20, BT22, ПT-7M, ПT-7B, ПT-1M əsas komponentləri: Al -0,2...0,7%, Mn -0,2...2,0%, Mo -0,5...5,5%, V -0,8...5,5%, Zr- 0,8...3%, Cr-0,5...2,3%, Sn -02...3%, Si -0,15...0,40%, Fe- 0,2...1,5%.

Sink və mis ərintisi – tunc – qədim misir və yunanlara məlum idi. Ancaq, sənaye miqyasında Zn əridilməsinə XVIII əsrdə başlanmışdır. Zn –açıq- boz- mavi ərngli metal olub, otaq temperaturunda və 2000C kövrəkdir, 100...150oC qızdırdıqda plastik hala düşür.

Standartlara uyğun olaraq Zn blok və “Çuşka” şəkilində 25 kq kütləli olmaqla hazırlanır. Standart həmçinin Zn marka və tətbiq sahəsini göstərir: ЦBOO (Zn- 99,97%)- elmi tədqiqat məqsədi ilə hazırlanır; ЦBO (Zn -99,995%) – poliqrafiya və avtomobil sənayesində; ЦB1, ЦB (Zn -99,99%) təzyiq altında emal (məsuliyyətli təyinatlı istehsal); ЦOA (Zn- 99,98%), ЦO (Zn -99,975%) –Zn vərəqlər, Zn ərintilər təzyiqlə, belil, liqatur qaynar və qalzanik sinkləmə ilə; Ц1C, Ц1, Ц2C, Ц2, Ц3C, Ц3- müxtəlif məqsədlərlə istifadə edilir.

Standartla sink ərintilərin markaları, onların kimyəvi tərkibi və onlardan hazırlanacaq məmulatlar təyin edilir:

1. ЦAM4- 10 – xüsusi məsuliyyətli hissələr;

2. ЦAM4- 1 – məsuliyyətli hissələr;

3. ЦAM4- 1B – məsuliyyətsiz hissələr istehsalında;

4. ЦA 40 – məsuliyyətli hissələr dayanıqlı ölçülərlə (4-dörd, O- hərifi);

5. ЦA 4 – dayanıqlı ölçülü məsuliyyətsiz hissələrin istehsalında.

Antifriksion Zn ərintiləri – monometallik və bimetallik məmulatlar istehsalında istifadə olunur. Bu ərintilərin mexaniki xüsusiyyətləri: möhkəmlik hüdudu nisbi uzanma bərklik – 85... 100HB.

Markalarla ərintinin tətbiq oblastı və i. Şəraiti göstərilir: ЦAM9-1,5Л –mono-metallik içlik, vtulka və polzunlar; ЦAM9 -1,5 – bimetallik lentlər; AM10- 5 Л –yastıq və vtulka istehsalında istifadə edilir.

Au, Ag, və Pt qrupuna aid olan metallar və onların ərintiləri nəcib metallara aiddirlər. Bu qrupa aid olan metalların atmosferdə, suda və başqa sahələrdə korroziyaya davamlığı çox yüksəkdir. Au və Ag başqa bu metalların ərimə temperaturu və xüsusi çəkisi böyükdür.

Nəcib metallardan Au və Ag zərgərlik və stomotologiyada geniş istifadə edilir. Təcrübədə, zərgərlik və dişdüzəltməkdə əsas etibarilə üçlü Au –Ag-Cu ərintilərindən istifadə edirlər. Bunlar 375; 583; 750; 916 əyarlı ərintilər geniş yayılmışdır. Hər əyarın 1000 qramında uyğun olaraq 375; 583; 750; 916 qr. Qızıl vardır.
NƏCIB METALLARIN XASSƏLƏRI.

Metalın adı

Kristal qəfəsi

Sıxlıq q/sm3

Ərimə temperaturu, 0C

Bərklik HV

Havada oksidləşmə t-ru, 0C

Ru

Q12

12,5

2310

200

100

Rh

K12

12,4

1960

50

600

Pd

K12

12,2

1550

30

600...800

Ag

K12

10,0

960,5

20

oksidləşmir

Os

Q12

22,5

3050

350

18-20

İr

K12

22,6

2443

150

600...700

Pt

K12

21,6

1769

30

oksidləşmir

Au

K12

19,6

1063

18

oksidləşmir

Pt + Ir; Pt +W; Pt + Ag sistemli ərintilərin oksidləşməyə və buxarlanmaya qarşı müqaviməti yüksək olduğundan, onlardan məsuliyyətli sahələrdə tətbiq olunan müxtəlif aparatların kontaktlarını düzəldirlər.

Tərkibində Pt və Rh (ranium) olan ərintilərdən termocütlər istehsal edilir.

Ən əlverişli (zərgərlik) nisbət dişlərin düzəldilməsində 583 əyarlı Au, Cu: Ag nisbəti 1:1 –dir.






Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə