7 MÜASİr linqviSTİk fəLSƏFİ TƏLİMLƏr miLLİ DÜŞÜNCƏ MÜSTƏVİSİNDƏ




Yüklə 460.96 Kb.
səhifə1/2
tarix23.04.2016
ölçüsü460.96 Kb.
  1   2



7-3. MÜASİR LİNQVİSTİK FƏLSƏFİ TƏLİMLƏR

MİLLİ DÜŞÜNCƏ MÜSTƏVİSİNDƏ

Məntiqin düşüncəyə nisbəti

qrammatikanın nitqə,

əruzun şerə nisbəti kimidir.

Bəhmənyar

Bir daha «təfəkkür», «dil» və «nitq» haqqında

Dilin ən çox yayılmış və ən sadə tərifi belə səslənir: «Dil insanlar arasında ünsiyyət vasitəsidir». Lakin necə bir ünsiyyət, ünsiyyətin nə kimi bir forması? Və nəhayət, dil, yoxsa nitq?

Əvvəla, aydındır ki, iki insan arasında ünsiyyət ancaq eyni işarələr sistemini, eyni dili bilən şəxslər arasında mümkündür. «Lalın dilini yiyəsi bilir», başqaları isə heç nə anlamır. Kimsə kimi isə, sözsüz də başa düşür. Başqası isə, heç sözlə də başa düşmür.

Iki müxtəlif dildə danışan adamlar bir-birini anlamırlar. Lakin güya eyni dildə danışan iki adam da motivlərin müxtəlif­li­yindən, yaxud idraki səviyyələr arasındakı fərqdən asılı olaraq bir-birini anlamaya bilər: «Zalım oğlu elə qəliz danışır ki, heç nə anlamaq olmur». «Kar könlündəkini anlayar» deyimi (atalar sözü) isə əslində, təkcə karlara yox, həm də eşidənlərə ünvanlanıb. Yəni, eyni bir nitqi müxtəlif dinləyicilər müxtəlif cür anlaya bilərlər. Bununla əlaqədar, fikrin məhz birmənalı şəkildə, adekvat çatdırıla bilməsi məsələsi bəzi fəaliyyət sahələrində böyük əhəmiyyətə malikdir. Dinləyən (və ya oxuyan) tərəfdən asılılıq da, nəzərdən qaçırılmamalıdır. Belə ki, dinləyici nitq prosesinin sadəcə obyekti yox, ikinci subyektidir. Danışanla dinləyənin fikir tez­likləri rezonansa gəlməsə, heç nə anlaşılmaz. Və ya danışılanlar içərisində ancaq rezonans tələblərini ödəyən hissələr anlaşılır. Əgər dinləyici irəlicədən məhz hansı isə bir fikri gözləyirsə – o fikrin bənzərini, elementlərini görən kimi «başa düşür», yəni əslində öz gözlədiyini «tutur». İkinci dəfə həmin mətnə qulaq asarkən dinləyici (oxucu) başqa intellektual-psixoloji haldadırsa, «başqa tezlikdə köklənibsə», həmin mətndən əvvəlkindən fərqli fikirləri tutacaqdır. Deməli, obyekt kimi ancaq nitq (və ya mətn) götürülə bilər. Dinləyici (və ya oxucu) isə ikinci subyekt kimi çıxış edir.

Eyni nitqə qulaq asan iki dinləyicinin aldığı informasiya xeyli fərqli ola bilər. Başqa sözlə, ünsiyyət bir zroses olaraq təkcə nitqlə məhdudlaşmayıb, onun virtual hazırlanması və mənim­sənilməsi mərhələlərini də əhatə edir. Hər hansı bir fikrin sözlə, nitqlə ifadə olunması zamanı bu sözün, nitqin fikrə adek­vatlığı zroblemi ortaya çıxır. Digər tərəfdən, artıq ifadə olunmuş nitq başqası tərəfindən mənimsənilərkən yenə də həmin nitqin yeni­dən fikrə çevrilməsi və dinləyicidə yaranan fikrin həmin nitqə adek­vatlığı məsələsi ortaya çıxır. Beləliklə, danışan şəxsin ifadə etmək istədiyi fikirlə dinləyən şəxsin qəbul etdiyi, anladığı fikir arasındakı adekvatlıq xeyli dərəcədə sözdən, nitqdən asılıdır. Nitqin hər iki şəxsin təfəkkürü ilə adekvatlığı olmadan, fikirlər arasında adekvatlıq mümkün deyil.

Burada iki mühüm amil nəzərə alınmalıdır. Birincisi, danışan şəxs­lərin ünsiyyət vasitəsini – dili nə dərəcədə mənimsəmiş olma­sı. Be­lə ki, şəxslərdən biri həmin dildə pis danışırsa fikirlərin adek­vat­lıq dərəcəsi xeyli aşağı düşür, bəzən isə tam uyğunsuzluq ya­ra­nır. Ikin­cisi, nitqin hansı dildə ifadə olunması və bu dilin in­ki­şaf sə­viyyəsi, zənginlik dərəcəsi. Belə ki, heç də bütün dillər fikrin bütün zənginliyi və dəqiqliyi ilə çatdırılmasına imkan vermir. Bu­ra­da çox mühüm bir məsələ ortaya çıxır. Dil ictimai fikrin inki­şa­fı­na təsir göstərir; ya ləngidici amilə çevrilir, ya da bu inkişafa təkan verir.

Hansı dövrdəsə fikrin, intellektin yüksək inkişaf səviyyəsi mü­kəm­məl bir dilin formalaşmasına rəvac veribsə, sonrakı dövr­lər­də dil özü millətin yenidən yüksəlməsi, yeni intellektual inkişaf mər­hə­lə­sinə qalxması üçün ictimai sərvət rolunu oynayır. Sosial in­kişaf baş­qa amillərlə birgə bu sərvətin zənginlik dərəcəsindən də asılı olur.

* * *

Dillə təfəkkürün əlaqəsi heç kimdə şübhə doğurmur və bu mövzuda yüzlərlə tədqiqat əsəri yazılmışdır.

V.Humboldt dil və nitqi müqayisə edərək belə hesab edir ki, dilə heç də maddi yox, ideal varlıq kimi baxılmalıdır. Nitq isə dildən törəyən maddi məhsuldur.1 Biz Humboldtun dil haqqın­da­kı mövqeyini qəbul etməsək də, nitqin məhz maddiləşmə zrosesi olduğunu inkar etmək olmaz. Lakin nəyin maddiləşməsi, nəyin üzə çıxması? Daxili olan, immanent olan əslində nədir ki, o nitq vasitəsilə, nitq şəklində üzə çıxır? Söhbət fikrin, müha­kimənin mad­di təzahüründən, nitqlə ifadə olunmasından getməlidir. Hum­boldt isə dili təfəkkürün də əsası kimi götür­düyündən, ondan əv­vəl hesab etdiyindən, daxili, ideal varlıq olaraq məhz dili götürür: «Dil daxili varlığın orqanıdır, hətta bu varlığın özüdür».2 Sən demə, «təfəkkür özü dilin sayəsində mövcud imiş».3 Bu mövqe fəl­səfə klassikləri arasında daha çox dərəcədə Aristotelin mövqeyinə uyğun gəlir. F.Bekon müxtəlif filosofların bu məsələdə baxışlarını müqayisə edərək yazırdı ki, antik dövrün materialistləri «zəkanı şeylərin təbiətindən asılı hesab edirdisə, Zlaton dünyanı fikrə, Aristotel isə fikri sözə tabe edirdi».4

Lakin əslində necədir?

Bu əlaqənin əslində hansı məqamları əks etdirdiyini ay­dın­laş­dırmaq üçün idrak zrosesinin çoxzilləli, iyerarxik strukturunun, «şüur», «idrak» və «təfəkkür» anlayışlarının fərqinin nəzərə alın­ma­sı vacib olduğu kimi, «dil» və «nitq» anlayışlarının da fərqi nə­zə­rə alınmalıdır. «Dil» anlayışı daha geniş mənalarda işlənməklə çox vaxt «nitq» anlayışını da əvəz edir. Yəni, əslində, nitqdən söh­bət gedəndə də çox vaxt «dil» anlayışından istifadə olunur. Lakin biz indi bilavasitə bu zroblemi araşdırdığımızdan, harada ki, söh­bət əslində nitqdən gedir, imkan daxilində «dil» yox, məhz «nitq» sözündən istifadə edəcəyik. («Dil»in «nitq»i əhatə etməklə yanaşı, ondan fərqli mənalarını daha aydın vurğulaya bilmək üçün!).

«Nitq» səs vasitəsilə, sözlərlə ifadə olunmuş konkret maddi tə­­zahürdür. Nitq dilin fəaliyyətdə olan forması, bilavasitə gerçəkliyidir.

Əslində, dilin yayılmış təriflərindən biri olan «dil – insanlar arasında ünsiyyət vasitəsidir» fikri eyni dərəcədə «nitq» üçün də söylənilə bilər. Daha doğrusu, «nitq» üçün bu tərif daha yetərlidir. «Dil» isə «nitq»i əhatə etməklə yanaşı, daha geniş mənaya malikdir. Dil konkret fikirləri ifadə etməyə imkan verən bir bazadır. Elə bir xammal, material, zotensial imkan, xəzinədir ki, hər dəfə bu xəzinədən nə isə götürülür, istifadə olunur (lakin təbii ki, o heç vaxt qurtarmır, çünki o virtual maddi reallıqdır, aktiv yox, zotensial mövcudluğa malikdir…). Dillə nitqin münasibə­tində bu məqamı Humboldt da vurğulayır: «Real dil ancaq nitqdə təzahür edir».1 Humboldt dilin virtual mövcudluğu haqqında bir şey deməsə də, onun iqtibas gətirdiyimiz bu fikrinin ekstrozol­yasiyası məhz belə bir nəticəyə gətirir.

«Dil» və «nitq» anlayışları haqqında, dilin mahiyyəti haqqında çox yazılmış, bu məsələ «ümumi dilçilik» kurslarına, tədris zroqramlarına daxil edilmiş, bu anlayışların müqayisəli təh­lilini ilk dəfə daha geniş planda verən F.Sössürün «Ümumi dilçilik» kitabı da nəhayət dilimizə tərcümə olunmuşdur. Və belə təəssürat yarana bilər ki, müasir Azərbaycan dilşünaslıq məka­nında «dil və nitq» problemi artıq çoxdan həll edilmişdir.2 Ona görə də bu barədə yenidən bir məqalə yazmağa ehtiyac olduğunu, görünür, əsaslandırmaq lazımdır.

Əvvəla, Azərbaycan dilşünaslığında bəzi müəlliflər (məsələn, professor N.Məmmədov) «dil» və «nitq»i eyniləşdirir və onların fərqləndirilməsinin qüsurlu olduğunu isbat etməyə çalışırlar.1

Ikincisi, «dil» və «nitq» anlayışları xüsusi elmi ədəbiyyatda və dərsliklərdə məhz bu anlayışlardan bəhs edərkən fərqləndirilsə də, başqa kontekstlərdə çox vaxt buna məhəl qoyulmur. Məsələn, Azərbaycan dilində dilçiliyin ümumi nəzəri məsələlərinə dair qiymətli vəsait olan «Ümumi dilçilk» kitabında AMEA-nın müxbir üzvü A.Axundov F.Sössürə istinadən bu fərqi şərh etsə də, özünün digər əsərlərində bu anlayışları fərqləndirməyə ehtiyac hiss etmir. «Dil» və «nitq» anlayışlarının fərqinə etinasızlıq «Azərbay­can Respublikasında dövlət dili haqqında» qanunun mətnində də özünü göstərir.

Bir sıra dərsliklərdə fərqləndirmə istiqamətindəki izahlar dolaşıq şəkildə verildiyindən, fərq axıradək açılmadığından və anlayışların definisiyası başa çatdırılmadığından, nəinki digər ixtisas sahibləri, dilçilərin özü də bu anlayışların fərqləndiril­mə­sində çətinə düşürlər. AMEA-nın müxbir üzvü, zrofessor Afət Qur­banovun etiraf etdiyi kimi, «dilin və nitqin qarşılıqlı münasi­bə­tində, dilin dilçilik obyekti kimi dəqiq müəyyənləşdirilməməsi çətinlik törədir».2 Bu fikrin düzgünlüyünə əmin olmaq üçün elə həmin fəsli axıradək oxumaq kifayət etdiyindən, başqa mənbələri misal gətirməyə ehtiyac görmürük.

Çətinliklərin bir qismi əslində dilçilikdə və fəlsəfədə məsə­ləyə fərqli münasibətlərdən doğur. Dili əməli fəaliyyətdən və fikirdən ayırıb müstəqil obyekt kimi tədqiq etmək cəhdləri avtonom bir elm sahəsi olaraq dilşünaslığı müstəqil fənn etsə də, elə məsələlər vardır ki, onlar dilçilikdən kənara çıxdığından fəlsəfi və sosiolooi fikir kontekstində nəzərdən keçirilməlidir. Dilçilik – linqvistika müstəqil elm sahəsi kimi formalaşdıqdan sonra, gö­rü­nür dilçilər öz nisbi müstəqilliklərini daha qabarıq nəzərə çarz­dır­maq üçün dili təfəkkür kontekstindən ayırmış, ancaq struktur mü­na­sibətlərini öyrənməyə üstünlük vermişlər. Və bu sahədə xeyli uğur­lar əldə edilmişdir. Lakin dilçilik öz nisbi müstəqil inkişaf yolu ilə bir qədər irəlilədikdən sonra yenə də zsixolooi, koqnitiv mə­qamlarla rastlaşmışdır. Dilin koqnitiv nə­zəriyyəsi, nitq aktları­nın anlaşılması ilə əlaqədar məsələlər, biliyin rezrezentasiyası, ekstralinqvistik amillərin nəzərə alınması və s. dilçilikdə yeni cə­rə­yanların ortaya çıxmasına səbəb ol­muş­dur. Dilçilik fərqli bir yol­la gedərək zirvədə yenidən fəlsəfi zrob­le­matika ilə qo­vuş­muş­dur. Əvvəlki qovuşuğun nəticəsi olan semantika (semiotika, semio­lo­giya) ilə yanaşı yeni cərəyanlar: linqvistik analiz, strukturalizm, ger­menevtika və s. yaranmışdır. Fəlsəfədə postmodernizmin təza­hürləri də özünü ən çox dilin şərhi ilə bağlı məsələlərdə göstərir.


«Dil» konkret «nitq» aktlarında istifadə olunan və həmişə konkret bir nitqə nəzərən daha geniş diazazonu əhatə edən, ayrı-ayrı nitqlərdə ancaq qismən təzahür edən və ancaq zotensial halda bütöv fenomen kimi mövcud olan bir sistemdir. O, bu və ya digər konkret nitqdə zotensial, zassiv haldan aktiv hala keçir, bilavasitə maddi reallıq donu geyir. (Dil də maddi reallıqdır, lakin o, reallığın virtual formasına daha çox uyğun gəlir.)

Dil elə bir dəryadır ki, o bilavasitə və bütövlükdə heç vaxt görünmür. Kim isə qaşıqla, kim isə vedrə ilə, kim isə fəvvarə və axar çaylarla bu dəryadan su götürdükdə biz məhz bu konkret təzahürləri görürük. Bu konkret təzahürlər həm də müəyyən üslub deməkdir. Böyük zotensial imkan hansı formada isə reallaşarkən bu forma həm də konkret subyektin özünəməxsusluğunu ifadə edir. Biz bir təbii dil çərçivəsində elmi, fəlsəfi, bədii dildən və s. danışırıq. Bədii dil çərçivəsində isə neçə-neçə konkret üslublar, dəst-xətlər üzə çıxır.

Dil – çıxış edənlərdən, bu dildə danışan ayrı-ayrı insanlar­dan, fərdlərdən, onların nə vaxt, necə danışmalarından asılı olmayaraq – obyektiv surətdə mövcuddur. Zira bir fərdin deyil, bütöv­lükdə xalqın neçə əsrlər boyu formalaşdıraraq gələcək nəsillərə ərmağan etdiyi ictimai bir hadisədir. Onun daşıyıcısı yalnız bu dili bilən, bu dildə danışan konkret insanlar deyil, onların tozlusu da deyil, bütövlükdə cəmiyyətdir. Kütlə yox, strukturlaşmış sosial sistem – cəmiyyət. Və bu cəmiyyətdə dil özü də bir sosial institut kimi formalaşır və onun mövcudluğunun da konkret insanlardan asılı olmayan obyektiv real formaları (qrammatika, lüğətlər, kitablar və s.) yaranır. Xalqın bütün nümayəndələri sadəcə bu dildə danışdığı halda, onu tam şəkildə, bütöv bir fenomen kimi tədqiq edən, qoruyan, ümumi cəhətlərini, qanunauyğunluqlarını, invariantlarını, habelə, başqa dillərə nəzərən xüsusiyytlərini və s. öyrənən ixtisaslaşmış adamlar – dilşünaslar ortaya çıxır…

Mükəmməl, rəvan nitq, adətən bir dil çərçivəsində olur. Lakin başqa dillərdən qatışıq da ola bilər. Belə hallar ya bir dili kamil bilmədikdə (bizim «rusdilli azərbaycanlıların» nitqi), ya da orioinaldan iqtibaslar gətirmək naminə (adətən, poetik nümunələr, yaxud terminologiyada – latın dilindən istifadə olunmaqla) üzə çıxır. Lakin biz bu misalları ancaq dillə nitq arasındakı fərqin daha bir aspektini göstərmək üçün çəkirik və bu məqalədə yalnız bir dil çərçivəsindəki nitqdən söhbət edəcəyik.


Fikrin nitq vasitəsilə ifadə olunması mexanizmini təsəvvür etmək üçün ən münasib model iki sistem, iki çoxluq arasında adekvat uyğunluq və ya riyazi dillə desək, iki çoxluğun kəsişməsi (yaxud hasili) zrosesidir.

Belə ki, hər bir konkret fikir heç də boş yerdə yaran­maya­raq, insana məlum olan biliklər siste­min­dən qozub ayrılır və ya onun bazasında yaranır. Eləcə də, məhz həmin konkret fikri ifadə et­­mə­li olan sözlər sadəcə bu fikrin, anlayışların söz halına, səs halına keçməsi, obyektivləşməsi kimi deyil, baş­qa bir sistemdən, qa­baqcadan formalaşmış və əhatə dairəsi, ifadə etdiyi mənaları ön­cədən məlum olan söz sistemindən – dildən həmin fikrə adekvat olan bir zarçanın seçilməsi şəklində həyata keçir. La­kin təbii ki, bu seç­mə dilə sadəcə söz yığını kimi de­yil, diskursiv sistem kimi baxdıq­da mümkün olur.

Söhbət bir hadisənin (kon­kret fikir) başqa forma­ya (cüm­lə) keçmə­sindən, ob­yek­tivləş­mə­sin­dən yox, bir tam daxilindəki his­s­ə­yə (alt sistemə) başqa tam da­xi­lində adek­vat his­sə seçil­məsin­dən və bu seçimin izomorf və ya homomorf olmasından ge­dir. Söhbət dil sahəsindəki (çox­­lu­ğun­dakı) element­lər ara­sında elə əlaqə seçilməsindən gedir ki, o, fikir sahəsindəki əla­qələrin xarakterinə adekvat olsun, onu düzgün əks etdirsin.

Dilin tarixən formalaşması zrosesi, hansı isə yeni anlayışları əks etdirən yeni sözlərin yaranması bir şeydir, artıq yetkin bir dildən müəyyən bir fikri daha yaxşı əks etdirən müəyyən sözlərin seçilib cümlə halına salınması (daha doğrusu, cümlənin struktu­ru­na daxil edilməsi) başqa şeydir.

Dil və nitqin nisbəti əyani şəkildə sxemdə əks etdirilmişdir. Birinci sistemdən götürülmüş konstruksiyaya (fikrin strukturu) ikin­ci sistemdə adekvat konstruksiya (nitqin strukturu) seçilir. Müqayisə söz və anlayış səviyyəsində aparılırsa, birinci çoxluqdakı hər bir ünsürə ikinci çoxluqda bir və ya bir neçə ünsür uyğun gələ bilər (omonimlər).

Hər hansı anlayışa uyğun söz seçilməsi1 və anlayışlar arasında müəyyən əlaqəni ifadə edən fi­kir konstruksiyasına uyğun cümlə quruluşu seçilməsi nitq fəaliyyətinin müxtəlif səviyyə­ləri­dir. Daha yüksək struktur səviyyəsində isə mətnə uyğun cümlələrin seçilməsi gəlir. Lakin belə ar­dıcıllıq yalnız prosesin səviyyələrini təsvir etmək üçündür. Real fikir və nitq prosesində isə struk­tur səviyyələri mürəkkəbdən sadəyə doğru düzülür. Müəyyən bir fikri ifadə edən, yaxud han­sı isə dildə artıq ifadə olunmuş bir cümləni və ya mətni başqa dilə tərcümə edən şəxs hissə­lə­ri yox, bütövü, elementləri yox, konstruksiyanı ön plana çəkməlidir. Fikrin anla­yış­lara par­ça­lanması və hər bir anlayışa uyğun sözlər tapılması, ya­xud tərcümə zamanı mətndəki hər bir sö­zün qarşılığının axta­rıl­ma­sı və sözlər tapıldıqdan sonra bunların müəyyən cümlələrdə yerləş­di­ril­məsi hərfi tərcümə kimi dəyərləndirilməklə təfəkkürün və nitq fəaliyyətinin yetkin ol­ma­yan bir nümunəsini əks etdirir. Yetkin nitq fəaliyyəti isə hissədən tama; sözdən cümləyə, cüm­lə­dən mətnə deyil, tərsinə (daha doğrusu, düzünə), mətndən cümləyə, cümlədən sözə doğru yö­nə­lir. Yəni, əvvəlcə fikrin bütöv mənzərəsi «canlandırılmalı», ümumi konstrukiya müəyyən edil­məli, ancaq bundan sonra diqqət onun detallarına yönəldilməlidir. Düzdür, bu proses fi­kir­də (və daxili nitqdə) gedir, nitqə çevriləndə isə hər şey yenə sadədən mürəkkəbə doğru düzülür.


* * *

Orqanizmi təşkil edən hər bir hüceyrə bütöv orqanizmin makrostrukturunun (onun modelinin) daşıyıcısı olduğu kimi, hər bir insanın uşaqlıqdan yetkinlik çağına qədər keçdiyi inkişaf yolu da bütövlükdə bəşər tarixinin kiçik miqyaslı modeli kimi qəbul oluna bilər. Sadəcə neçə min illər ərzində (bəşəriyyətin for­malaşması dövründə) gedən proseslər bir insan həyatında çox qısa müddətdə təkrar olunur. Yetkinlik dövrünə çatana qədər eksponensial qanunauyğunluqla gedən inkişaf prosesi müəyyən yaşdan sonra doyma mərhələsinə qədəm qoyur və daha ancaq təkamüldən, təkmilləşmədən danışmaq mümkün olur.

Bu analogiyanı dilin formalaşması müstəvisində aparsaq, görərik ki, hər bir xalq üçün «yetkinlik həddi»nə qədər artan templə inkişaf edən dil «doyma», püxtələşmə məqamından sonra, əsasən ye­rində sayır və bundan sonra ən yaxşı halda təkmilləşmə prosesi gedir. Uşaqlar da müəyyən ya­şa qədər dil ehtiyatını sürətlə artırır və onu əsasən mənimsədikdən sonra inkişaf tempi aşağı düşür və fəaliyyət növündən, ixtisasdan asılı olaraq ancaq hansı isə konkret bir istiqamətdə inkşaf gedir...

Uşağın dil açması prosesi onun dünyaya göz açması, müxtəlif əşyalar və hadisələrlə tanışlığı, şəxsi təcrübə zəminində həyata keçir. Lakin burada tarixi aspektdə insanın əmələ gəlməsi prosesi ilə bir fərq var. Min illər boyu davam edən ictimai təcrübə zamanı, dünya ilə, şeylər və hadisələrlə il­kin tanışlıq prosesində bu prosesdən kənarda artıq mövcud olan, insanların istifadəsinə təqdim olu­nan hazır bir dil yox idi və insanlar hər şeyə özləri ad qoymaq məcburiyyətində və ya səlahiyyətində idilər.

Indi isə uşaqlardan bu səlahiyyət alınmış və böyüklər şeylərin və hadisələrin əvvəlki nəsillər tərəfindən artıq qəbul olunmuş adlarını uşağa da «öyrədir», icbari yolla təlqin edirlər. Məsələn, bir rus ailəsinə düşmüş gürcü uşağı hər şeyin adını rus dilində öyrənmək məcburiyyətindədir.1 (Lakin onu sərbəst buraxsa idilər, güya gürcü dilindəmi danışacaqdı?) Ümumiyyətlə, danışa biləcəkdimi? Axı, dil ictimai hadisədir və kimsə ictimai mühitdən kənarda, təkbaşına onu mənimsəyə bilməz.

Lakin biz hansı isə hazır bir dilin mənimsənilməsindən da­nış­mırıq. Bu bir faktdır ki, uşaq şeylərə özü ad qoyur. «Dili açı­lan­da» uşaq bizim «söz» saymadığımız, yəni hansı isə məlum dildəki sözlərin eyni olmayan səslər, ifadələr işlədir. Əgər biz uşağı öz dik­tə­miz altına salmasaq, ona məhz öz istədiyimiz sözləri təkrar et­dir­məsək və əksinə, uşaqla tərəf-müqabil olmaqla onun diktəsini qə­bul etsək və onun qoyduğu «adlar»dan biz də istifadə etsək təd­ri­cən yeni bir dilin elementlərinin yaranmasının şahidi olarıq. Düz­dür, bir insan ömründə bütöv bir dilin formalaşması mümkün ol­madığından, yenə də neçə nəslin əvəzlənməsini gözləmək lazım gə­lər. Lakin ola bilsin ki, bu dəfə minilliklər yox, yüzilliklər bu iş üçün kifayət edə bilər. Və biz bir lokal ictimai mühitdə yeni dilin ne­cə əmələ gəlməsi və formalaşması prosesini sosial eksperiment ola­raq izləyə bilərik. Lakin bu çox mürəkkəb və uzun bir proses ol­duğundan və bəlkə də buna ehtiyac olmadığına görə, belə bir nə­həng eksperiment qoyulmur. Ancaq kiçik bir müddət ərzində, «ke­çid dövründə» demokratik ruhlu böyüklər uşağın diktəsini qə­bul edərək onun qoyduğu adlarla razılaşsalar da, uşağın tələffüz qa­biliyyəti formalaşdıqca öz dillərini ona qəbul etdirirlər. Hazır dilin qəbul olunması, mənimsənilməsi üçün isə yüz illər tələb olun­mur və uşaq adi danışıq dilini, 3-4 yaşına qədər əsasən mə­nim­səmiş olur. Orta məktəbi bitirənə qədər isə ədəbi-bədii dilin, el­mi dilin və s. əsasları öyrənilmiş olur. Dilin bundan sonrakı mə­nim­sənilmə prosesi yenə də təhsil prosesində və təhsidən sonrakı ixtisaslaşma zamanı davam edir. Lakin əgər ixtisas fəaliyyəti baş­qa dildə aparılırsa, ilkin dil adi danışıq dili səviyyəsində qalır və onun inkişafı çətinləşir. P.Lindsey və D.Normanın yazdığı kimi, «bu vaxtdan etibarən uşağın hər şeyi ancaq şəxsi təcrübə prosesində öyrənməsinə ehtiyac yoxdur – indi daha dilin köməyi ilə də öyrənmək olar».1

Biz uşağa «nəyin nə olduğunu» çox bəsit şəkildə izah edir, bəzən isə heç izah etmir, sadəcə «adı­­nı» deyirik. Bu adın, sözün nə kimi bir məzmunu ifadə etməsi uşaq üçün çox şərti səciyyə da­şı­yır. Hər hansı sözün arxasında bütövlükdə məzmun yox, ya bir-iki konkret predmet (maddi məz­mu­­nun – predmetlər sinfinin bir his­sə­si), ya da bir-iki əlamət (mənanın bir hissəsi) dayanır. Uşaq da­nış­­sa da, bilikləri çox məhdud olduğundan və anlayışlar hələ tam for­malaşmadığından, sözlərin müəyyən bir mənada işlədilməsində xə­talara yol verir. Proses əslində sınaq-səhv metodu əsasında gedir.

Lakin söz ilə onun əks etdirdiyi maddi məzmun – denotat arasındakı uyğunsuzluq, xəta böyüklər arasında da rast gəlinir. Daha doğrusu, xətanın olmaması ancaq ideal halda mümkündür. Empirik elmi yanaşma, yaxud induktiv metod bütün real hallarda müəyyən xətanın varlığını nəzərə almağı tələb edir. Xüsusən cümlələrə və böyük mətnlərə keçdikcə, xətanın həcmi də böyüyür. Təkcə ona görə yox ki, mətndə məzmunu adekvat əks etdirməyən sözlər artır. Daha çox ona görə ki, cümlənin qurulmasında və mətnin strukturunda da xətalara yol verilir. Digər tərəfdən, mətnin dinlənilməi və anlanılması zamanı da xətalar labüddür. Bizə elə gəlir ki, müasir tətbiqi riyaziyyatda istifadə olunan «xətalar nəzəriyyəsi» ictimai həyatın başqa sahələrində tətbiqini tapdığı kimi, dilçilikdə də istifadə olunmalıdır.

A.R.Luriya sözün ifadə etdiyi məzmunun qeyri-müəyyənlik dərəcəsini vurğulayaraq, problemi izah etmək üçün «semantik şə­bə­kə» və «semantik sahə» anlayışlarından istifadə edir. Düzdür, o, xə­taların hesablanması ideyasına gəlib çatmır, lakin sözün psixo­loji strukturunun mürəkkəbliyini nəzərə almağa çalışır. A.R.Luriya­ya görə, hər bir söz bütöv semantik şəbəkənin mərkəzi ol­maq­la mürəkkəb əlaqələr sisteminin canlanmasına, müəyyən «se­mantik sahənin» aktuallaşmasına səbəb olur. «Semantik sahə» sö­zün psixoloji strukturunun mühüm aspekti kim dəyərləndirilir.1


Dil, təfəkkür və bilik şəxsi və

ictimai praktika kontekstində

Dilşünaslıqda diln mahiyyəti ilə bağlı, dilin fəlsəfi məsələləri qismində aparılan tədqi­qat­lar bir qayda olaraq müəyyən ənənəvi mövzuları əhatə etmişdir. Ən çox «dil və təfəkkür», «söz və məf­hum», «hökm və cümlə» paralellərinə diqqət yetirilmiş, bu mövzu­la­ra yüzlərlə müxtəlif təd­qiqatlar, kitablar həsr olunmuşdur. «Da­xi­li dil», «daxili nitq» anlayışlarının ortaya çıxması, fik­rin dillə ay­rıl­maz surətdə bağlı olması və hətta dilin təfəkkürün əsasında da­yan­ması kimi hi­po­tezlər fikrin, düşüncənin, təfəkkürün mahiyyəti və mexanizmi ilə bağlı olan fəlsəfi prob­lem­lə­ri dilşünaslığa transfer etmişdir. Nəticədə «ümumi dilçilik» istiqamətlərindəki tədqiqatlar istər-istəməz fəlsəfi məzmun və mündəricə kəsb etmişdir.

Məntiqlə dil arasında paralellər aparılması təbiidir. Çünki hər ikisi mücərrəd təfəkkürlə sıx surətdə əlaqəlidir.

Fikrin, düşüncənin mexanizmini təsəvvür etmək, anatomiya­sı­nı açmaq, modelləşdir­mək təşəbbüsləri həmişə olmuşdur. Lakin çox mürəkkəb, hərtərəfli, zəngin bir prosesi bütün konkretliyi ilə öyrənmək, izah etmək çətin olduğundan, burada rasional model vermək yalnız müəyyən mücərrədləşmə sayəsində mümkün olmuş­dur. Xeyli sadələşdirilmiş bu model məhz «mücərrəd təfəkkür», «məntiqi təfəkkür» və ya «rasional idrak» adı altında öyrənilmiş­dir. Lakin qeyri-mütəxəssislər təfəkkürün bu sxematik, mücərrəd, formal, cansız modelini ümumiyyətlə təfəkkürlə, «təfəkkür» anla­yı­şı ilə eyniləşdirdiklərindən məsələnin qoyuluşu xeyli təhrif olun­muş­dur. Nəticədə dilşünaslıqda dilin «mücərrəd təfəkkür» modeli ilə, «məntiqi təfəkkürlə», «formal məntiqlə» müqayisəsi ümumiy­yətlə «dil və təfəkkür» adı altında təqdim olunur ki, bu da bir sıra dolaşıqlıqlar yaradır.

Təfəkkürün «məntiqi təfəkkürə» nisbətən daha mürəkkəb bir proses olması onun dillə münasibətlərinin öyrənilməsini çətinləş­di­rir. Real təfəkkür «məntiqi təfəkkürdən», «rasional idrakdan» baş­qa «irrasional idrakın» bütün aspektlərini, «bədii təfəkkürü», tə­səv­vür vasitəsilə düşünməyi və «məntiqəqədərki təfəkkürün» digər məqamlarını da əhatə edir. Bizim fikrimizcə, «məntiqəqədərki təfəkkür» heç də yalnız tarixi bir hadisə olmayıb, müasir insanın düşüncə strukturunda mühüm rol oynamaqda davam edir. Obraz­lı düşüncə isə təkcə bədii yaradıcılığın yox, həm də elmi axta­rış­la­rın mühüm tərkib hissəsi kimi çıxış edir. Bizim milli men­ta­li­te­ti­mi­zi də nəzərə alsaq, onda təfəkkürün strukturunda bədiilik məqam­ları rasionallığa nisbətən heç də az diqqət yetirilməmişdir.

Hər halda dilşünasların təfəkkür dedikdə məhz «məntiqi tə­fək­kürü» nəzərdə tutduqlarını, onun da öz növbəsində formal mən­­tiqlə eyniləşdirildiyini nəzərə alsaq, onun dillə münasibətinin öy­­rə­nilməsi xeyli sadələşmiş olur. Bununla belə, dilin nə üçün ümu­­miyyətlə idrak prosesi kontekstində nəzərdən keçirilməməsi təəc­cüblü görünür. Axı, biz məhz konkret şeylərin və hadisələrin – təkcələrin təsvirini verərkən, dilin üzərinə daha böyük yük düşür. Və burada bədii düşüncəyə daha çox ehtiyac yarandığından dil də məntiqdən ayrılaraq «bədii təfəkkürlə» ittifaqa girir və burada bədii dil üslubu formalaşır.

Müasir Azərbaycan fəlsəfi fikri və dilşünaslığı dilin formal tə­fəkkürlə müqayisəsindən o tərəfə gedə bilməsə də, Qərbdə bu sahədə son vaxtlar bir sıra dəyərli tədqiqatlar ortaya çıxmışdır və bu tədqiqatlar kontekstində dilin təfəkkürlə eyniyyəti məsələsi ab­surd görünür. Məsələn, Dayana Xalpern «Tənqidi təfəkkürün psi­xo­logiyası» kitabında «təfəkkürü daha geniş miqyasda nəzərdən ke­çirir». «İnformasiyanın ötürülməsi və araşdırılması» ilə yanaşı təfəkkür anlayışı həm də «simvolların, obrazların və sözlə­rin şüurlu və təhtəlşüur səviyyəsində istifadəsini» əhatə edir.1

Problemin bu aspektinin nə dərəcədə önəmli olduğunu sadə­cə vurğulamaqla kifayətlənərək, yenidən dilin idrak prosesi ilə əla­qə­si məsələsinə qayıdaq.

Idrak prosesinin keçmiş sovet məkanında, o cümlədən Azər­bay­canda qərarlaşmış ənənəvi modelinə görə o, hissi və rasional olmaqla iki pilləyə ayrılır. Hər şey obyektiv gerçəkliyin inika­sın­dan balşlanır. Yəni idrakın əsasında praktika, əməli təcrübə da­ya­nır. Obyektiv gerçəkliklə münasibətdən qaynaqlanan, onu əks et­di­rən hissi obrazlar, təsəvvürlər bu təcrübənin minlərlə dəfə təkrarı sayəsində ümumiləşərək anlayışları əmələ gətirir. Deməli, nəticə etibarilə anlayışlar da gerçəkliyin inikasıdır, lakin təsadüfi cəhətləri və məqamları deyil, həmişə təkrarlanan, sabit, zəruri cəhətləri və əlaqələri əks etdirir. Anlayışlar sözlə ifadə olunduq­dan sonra hər bir konkret şeyin, hadisənin ayrıca bir sözlə işarə olun­masına ehtiyac aradan qalxır. Çünki daha artıq hər bir kon­kret hadisə bu ümumi cəhətlər, xassələr və əlaqələr vasitəsilə, an­la­yışlarla izah oluna bilər. Beləliklə, sözlər hissi obrazların, tək­cə­lə­rin deyil, ümumilərin fonetik işarəsi kimi ortaya çıxır.

Bu model dil və təfəkkürün əlaqəsindən danışıldıqda da çox vaxt əsas kimi götürülür. Lakin unudulur ki, anlayışların formalaş­ma­sı, biliklərin mənimsənilməsi müasir dövrdə şəxsi təcrübədən da­ha çox bəşəriyyətin fikir və bilik xəzinəsindən hazır şəkildə isti­fa­də etməklə həyata keçir. Dilin təfəkkürə nəzərən ilkinliyi haq­qın­­dakı fikirlər fərdi planda həqiqətə uyğun olmasa da, sosial müs­təvidə ciddi əsasa malikdir. Belə ki, hər bir şəxsin təfəkkürü, bi­lik əldə etməsi təcrübə ilə yanaşı, əvvəlki nəsillərin təcrübəsini əks etdirən biliklər sisteminə də istinad edir. Və bu biliklər əvvəl­cə­dən dil qəlibində olduğundan, öncə dili öyrənmədən onları mənim­sə­mək mümkün deyil. Lakin dilin öyrənilməsi şəxsi hissi təcrübə ilə üzvi əlaqədə həyata keçir və buna görə də hətta sosial planda di­lin, yoxsa təfəkkürün ilkinliyini mütləqləşdirmək düzgün olmazdı.

Anlayışların, sözlərin və biliklərin məhz ictimai praktikanın məh­sulu olması haqqındakı fikir yeni deyil. Lakin nədənsə idrak pro­sesinin modelləşdirilməsi zamanı fərdi təcrübə əsas tutulur. Be­lə bir səhv təəssürat yaranır ki, bütün konkret hallarda da bi­lik­lə­­rə gedən yol hissi təcrübədən keçir. Lakin əslində, bu model an­caq adi həyati biliklərin qazanılması prosesini əks etdirir. Doğ­ru­dan da, hər bir uşaq adi həyati bilikləri, məişət biliklərini xeyli də­rə­cədə öz şəxsi təcrübəsində mənimsəyir. Gündəlik həyatda, məi­şət­də rast gəlinən şeylər haqqındakı ilkin biliklər hissi obraz­lar­dan keçərək formalaşır. Lakin bu proses də xalis şəkildə, müs­tə­qil ola­raq həyata keçmir; valideynlərin müdaxiləsi buna imkan vermir.

Əvvəlki nəsillərin əldə etmiş olduğu hazır biliklər yeni nəslə qəbul etdirilir. Çətini dilin özəyini öyrənənə kimidir. Danışmaq qabiliyyəti və minimal söz ehtiyatı inkişaf etdikcə biliklərin mənimsənilməsi prosesi və deməli, idrak prosesi əvvəlikindən fərqli olan yeni model üzrə gedir. Bu model yuxarıda təsvir etdi­yi­miz və fəlsəfə dərsliklərində həmişə yer alan ənənəvi idrak mo­de­lin­dən xeyli fərqlidir.

Məsələ burasındadır ki, hər bir fərd öz şəxsi həyatında bəşəriyyətin keçmiş olduğu tarixi yolu təkrarlaya bilmir. O, daha artıq sadəcə təbiətlə üz-üzə dayanmır. Onun qarşısında indi min illər ərzində insanların yaratdığı «ikinci təbiət», mürəkkəb texniki sistemlər və bir də geniş və hərtərəfli biliklər sistemi, simvollar dünyası dayanır. Uşaq daha artıq ancaq şəxsi təcrübədən çıxış edərək fikirləşmir, bütün bilikləri özü qazanmır; əvvəlki nəsillərin əldə etdiyi düşüncə metodlarını, fəaliyyət prinsiplərini və bilikləri hazır şəkildə götürür. Lakin bu «götürmənin», mənimsəmənin me­xa­nizmi nəcədir? Burada əvvəlki nəsillərin yaratdığı bütöv mə­də­niy­yət sisteminin, hazır biliklərin və nəhayət, dilin rolu nədən iba­rət­dir? Hazır dil, hazır simvolikalar, hazır idrak metodları, hazır nə­zəri sistemlər, mətnlər və s.

Söhbət daha artıq bir insan miqyasındakı proseslərdən get­mir. Müasir təfəkkür, fikirləşmə prosesi ənənəvi olaraq qəbul olun­­­duğu kimi duyğuların, hissi obrazların, təsəvvürlərin ümumi­ləş­­­dirilməsi, anlayışların formalaşması və anlayışlar arasındakı zə­ru­­ri əlaqələri üzə çıxarmaqla hökm verilməsi şəklində həyata keç­mir. Bu – geniş, hərtərəfli ictimai fikirləşmə prosesinin sadə, abs­trakt modelidir. Bu halda fikrin subyekti olaraq fərd yox, cəmiyyət götürülür.

Fikirləşmə prosesinin, təfəkkürün ictimai xarakter daşıması – əvvəlki nəsillərin forma­laş­dırdığı anlayışların, fikirləşmə aktla­rı­nın və onların nəticələrinin hər bir insanın yeni fikir aktında iştirak et­məsi deməkdir. Burada fikirlərin özünəməxsus şəkildə toplanma­sın­dan da danışmaq olar.

İnsan düşünərkən təkcə öz şəxsi təcrübəsindən, şəxsi hissi dün­yasından, malik olduğu tə­səv­vürlər sistemindən istifadə etmir. Onun istifadəsində olan, kənardan onun istifadəsinə veri­lən infor­ma­siyalar sistemi və bu informasiyadan istifadənin hazır metod, vasitə və mexanizm­lə­ri insanın fikir qabiliyyətini və im­kan­larını sa­dəcə artırmır, burada biz tamamilə yeni key­fiy­yət­li və yeni ma­hiy­yətli hadisə ilə üzləşirik.

Əvvəlki nəsillərin düşüncəsinin (əslində yenə də ictimai dü­şün­cənin – kollektiv, ümum­bə­şə­ri) məhsulları biliklər sistemi şək­lində bir tərəfdən insanların şüurunda, hafizələrində sax­la­nı­lır­sa, digər tərəfdən daha böyük miqyaslarda kitablarda – yazılı hal­da saxlanılır. Üçüncü bir tə­rəf­dən isə ictimai praktikanın və bilik­lərin tətbiqinin nəticəsi olaraq ikinci təbiətdə, texniki sis­temlərdə və s. saxlanılır. Hər bir insan bu ictimai sərvətdən istifadə etmək im­ka­nı­na malikdir (müəyyən sosial baryerləri nəzərə almasaq – idea­li­za­siya halında). Hərə öz fərdi intellektual imkan­la­rından və kon­kret sosial situasiyadan asılı olaraq bu sərvətdən bu və ya digər də­rə­cədə bəhrələnir, pay alır.

Və burada «palaza bürünüb, elnən sürünən», yaşadığı cə­miy­yə­tə adekvat olan, hamının bil­diklərini bilən, cəmiyyətdə qəbul olun­muş meyarlar və normalar sistemini mənimsəyən və on­lara əməl edən insanla – normal insanla daha çox dərəcədə öz fər­diy­yə­ti­nə, genetik potensia­lı­­na, şəxsi istəyindən, hissiyyatından, təc­rü­bə­sin­dən qaynaqlanan şəxsi fikirlərinə üstünlük ve­rən insan – ori­ci­nal, yaradıcı insan arasında müəyyən uyğunluqlar yaranır.

Əslində isə real insanlar fərdi ilə ictimainin sintezi kimi möv­cud­durlar. Sadəcə bəzi adamlarda birincinin, bəzilərində isə ikin­ci­nin xüsusi çəkisi çoxdur.

Hazır bliklər sistemindən öyrənən, əvvəlki nəsillərin təcrü­bə­sini və biliklərini qəbul edən in­sa­nın düşüncə prosesi daha çox də­rə­cədə mənimsəmə prosesidir. Burada hafizə əsas rol oynayır.

Elm hazır biliklərlə kifayətlənməyərək hər bir problemi məhz özü­nün əmin olduğu şəxsi hissi təcrübə və qəbul etdiyi aksiomlar əsa­­sında, şəxsən izah etməyə çalışan insanların sayəsində inkişaf edir.

Belə bir insan təsəvvür edək ki, bütün bəşəriyyətin biliklər sis­­temi, bütün ictimai təcrübənin nəticələri, bütün hazır idrak me­tod­­ları və s. onun hafizəsindədir və bu ictimai təcrübəni davam et­dir­­məklə yeni biliklər almağa çalışır. (Müasir kompüterlər bu yolla ge­­dir). Real insanlar isə biliklər sisteminə qismən yiyələnmiş olur­lar. Dilləri də qismən bildiklərindən, bu biliklərin ifadə olun­ma­sın­da həmişə naqislik vardır. Lakin hazır biliklər sistemi ilə hazır dil sis­temi (xüsusən elmi biliklər, terminlər və s.) arasında bir adek­vat­lıq vardır. Yeni biliklərin dillə ifadə olunması isə daha çə­tin­dir. Di­gər tərəfdən, yeni biliyin əldə edilməsi prosesində də dillə bağlı (əgər dil fikirləşmə prosesində iştirak etsəydi) çətinliklər ortaya çıxa bilər.


Bir sıra müasir fəlsəfi cərəyanlarda dilə həddindən artıq önəm verilir, onun tədqiqi ön plana çıxarılır və sanki «dil maddi gerçəkliyin, hadisələr aləminin özündən daha önəmli bir şey imiş» mövqeyi ortaya çıxır.

İdrak prosesinin ənənəvi mücərrəd modelindən kənara çıxıb hər bir insan düşüncəsində iştirak edən ictimai amilləri nəzərə al­saq və hazır biliklərin mənimsənilməsi mexanizmini ön plana çək­sək burada dilin həqiqətən çox mühüm rol oynadığının şahidi olarıq.

Lakin dil özü bir vasitədir. Dil biliklərin saxlanması, ötürül­mə­si və mənimsənilməsi üçün vasitədir. Dili bilməyən adam həmin dildə saxlanmış bilikləri də mənimsəyə bilməz. Burada şəxsi hissi təcrübə, ənənəvi idrak prosesi heç bir rol oynaya bilmir, çünki min illər ərzində insanların, bəşəriyyətin əldə etdiklərini bir fərdi ömür hüdudunda təkrar etmək mümkün deyil. Ona görə də müasir insanın idraki fəaliyyətində məhz hazır biliklər sisteminə bələd olmaq və onların üzərində fikri əməliyyatlar aparmaq prosedurları ön plana çıxır. «Hazır biliklər» isə artıq dil qəlibinə salınmış fikir­lər­dir. Məhz bu mənada, məhz buna görə idrak dillə sıx surətdə bağ­lanmış olur.

Dillə təfəkkürün əlaqəsini araşdıran klassik dilçi və fəlsə­fə­çi­lə­rin başlıca nöqsanı dilin ro­lu­nu idrakın ənənəvi modeli çərçi­və­sində dəyərləndirmək təşəbbüsündədir. Sözü, dili anlayışın, fik­rin önü­nə keçirməklə istər tarixi idrak prosesində, istərsə də hər bir fər­din ənənəvi idrak qa­bi­liyyətinin formalaşmasında zaman ardı­cıl­lığının, səbəbiyyət əlaqəsinin pozulmasındadır.

Anlayışların əmələ gəlməsində həmin anlayışın adı, onu ifadə edən söz necə iştirak edə bilər?

Fikrimizə aydınlıq gətirmək üçün iki kənar halı əks etdirən fik­ri eksperiment aparaq. Əvvəla, fərz edək ki, insan heç bir dil bilmir (lal-kar), lakin cəmiyyətdə böyümüşdür. Belə olan halda onun ünsiyyəti dildən fərqli şərti işarələrlə həyata keçir. Burada ancaq konkret hadisələr, təkcələrmi işarələnir, yoxsa müəyyən bir ümumiləşdirmə aparılırmı? Dilsiz düşüncə necə həyata keçir? (Uşaq­larda anlayışların formalaşması və onların sözlərlə işarə­lən­məsi proseduru ilə analogiya…).

İkincisi, əvvəlki nəsil bütün ümumiləşdirmələri aparmış və bütün müvafiq anlayışları sözlərlə ifadə etmişdir. İnsan daha artıq öz şəxsi təcrübəsindən çıxış edərək ümumiləşdirmələr aparmağa və özü üçün anlayışları formalaşdırmağa ehtiyac hiss etmir. Hər bir anlayışın adı və izahı var. Və bunları izahlı lüğətlərdən tapmaq müm­kündür. Lakin bu halda bir anlayış başqa anlayışlar vasitə­si­lə, bir söz başqa sözlər vasitəsilə izah olunur. Hər anlayışın (sözün) açılışında iştirak edən digər sözlərin də öz açılışları, izahları vardır. Həm də bir çox hallarda dairə qapanır və bazis rolunu oynamalı olan sözlərin açılışında izah olunan sözdən istifadə olunur, tavta­lo­giya yaranır.

Anlayışların məhz başqa anlayışlar vasitəsilə izahı, sözlərin baş­qa sözlər vasitəsilə açılması çox mürəkkəb kombinasiyalar, la­bi­rintlər yaradır ki, sonradan giriş və çıxış yollarını, əvvəli axırı tapmaq qeyri-mümkün olur.

İdrakın ənənəvi modelindən kənara çıxıb, hazır biliklər və an­layışlar vasitəsilə yürüdülən fikirlərin təhlilini apardıqda ilkin prin­siplərin, bazis anlayışların müəyyənləşdiril­mə­si məsələsi bir problem kimi ortaya çıxır.

  1   2


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə