31 Mart Bakı və Şamaxı Hadisələri Tarixin Ən Faciəli Səhifələrindən Biridir




Yüklə 14.35 Kb.
tarix10.04.2016
ölçüsü14.35 Kb.
31 Mart Bakı və Şamaxı Hadisələri Tarixin

Ən Faciəli Səhifələrindən Biridir.
Azərbaycan xalqı 1918-ci ilin mart-aprel aylarında dinc əhalinin qanlı soy qırımı hadisələrini heç vaxt unutmayaca. 1918-ci il mart hadisələrinin təşkilatcısı və icraçıları erməni millətciləri, Daşnakütyun partiyası və onun terorçu birləşmələri, eləcə də əksəriyyəti erməni və slavyan millətlərin nümayəndələrindən təşkil olunmuş Bakı Komunasının balşevikləri idilər. Mart soyqırımını qabaqcadan planlaşdıranbolşevik-daşnak güruhu belə bir şaiyiəyaymışdır ki, guya Bakıda müsəlmanlar Osmanlı sultanının himayəsi ilə silahlı üsyan hazırlayırlar. Odur ki, Bakıda yaşayan ermənilər 1918-ci ilin əvvələrində Cənubi qafqaz cəbhəsindən çıxarmışrus əsgərlərinin silah və sursatlarıilə təhciz olunurdular. Müxtəlif cəbhələrdəbolşeviklərin razılığı ilə bir neçə min erməni əsgəri də gətirib Bakıda yerləşdirmişdir. Vəziyyətin ağırlığını hiss edən müsəlman siyasi xadimləri qanlı qırğınınqarşısını ala bilməküçün qüvvələri səfərbər edə bilmədilər. Hələ mart hadisələrindən yarım il əvvəl Bakı Sovetininə keçirilmiş seçkilərdə “Müsavat” partıyası bolşeviklərdən iki dəfə çox səs qazanmağa müvəffəq olmuşdur. Bu, bolşevikləri çox narahat edirdi və onlar müstəqil milli dövlətin yaradılması imkan vermək istəmədilər. Buna görə soyqırımı təşkilatçılarının əsas məksədi get-gedə siyasi nüfuzu artırmaqda olan “Müsavat” partiyasının məhv etmək, Azərbaycanın müstəqiliyi ideyalarına, milli-demokratik qüvvələrə ağır zərbə vurmaq idi.

Milli qırğın başlamaq üçün bəhanə isə martın 24-də şəxsi heyəti müsəlmanlardan ibarət olan “Evelina” gəmisinin bolşevik-daşnaklar tərəfindən tərk-silah edilməsi oldu. Azərbaycanlılaryaşayan məhələlərin əhalisi buna qarşı ciddi etiraz edərə, müsadirə olunmuş silahların geri qaytarılmasını tələb etdilər. “Hümmət” təşkilatının vastəçiliyi ilə alınmış silahların geri qaytarılması barədə razılığa nail olunsa da, aon anda bolşevik-daşnak höküməti vədinə əməl etmədi. Bu vaxt ermənilər belə bir şayiə yaydılar ki, guya azərbaycanlı zabitlər Muğanda yaşayan rus əhalisini məhv etmək barədə əmr vermişlər. Bu təxribat rus millətrindən olan Xəzər donaması matrosları, habelə eser və menşeviklərin bir hissəsi də uymuşdur.

Martın 30-da qırğının həyata keçirilməsinərəhbərlik etmək üçün başda bolşevik-daşnak Şaumyan olmaqla Bakı Soveti yanında İnqlabi Müdafiə Komitəsi yaradıldı. Həmin gün saat 17:00 –da döyüşlər başlandı. Qırğın ərəfəsində öz bitərəfliyini elan etmiş Daşnaksütyun partiyası və Erməni Milli Şurası Bakı Sovetini müdafiə etdi. Soyqırıma Bakının erməni məşəli əhalisidə qoşuldu. Eserlər və kadetlər də Bolşeviklər tərəfinə keçdilər. Mrt hadisələrinin mahiyyət etibarı ilə əsl soyqırımı idi. Xəzər həerbi donamasının topları müsəlmanlar yaşayan məhələləri şiddətli top atəşinə tutdular. Martın 31-də erməni başkəsənləri “Kərbicxana” “Məmmədli” və “Zibilli dərə” məhəllələrində yaşayan azərbaycanlılarıtamamilə məhv etdilər. Heç kimin qaçmasına yol verməmək üçün bolşevikçilər “Müsavatçıları məhv etmək ” pərdəsi altında Bakı limanını ələ keçirmiş, içərişəhəri mühasirəyə almışdılar. Aprelin 1-də erməni əsgərləri buraya daxil olaraq dəhşətli qırğınlar törətdilər. Erməni-bolşivik vandaları “Kaspi” mərtəbəsini, “Açıq söz ” qəzetinin redaksyasını, “İsmailiyyə” binasını yandırmı, “Təzəpir” məscidinin minarələrini top atəşi ilə deşik-deşik etmişdilər. Üç gün ərzində təkcə Bakıda 12000-də çox azərbaycanlı qətlə yetirilmişdi.

Erməni- bolşeviklər bununla kifayətlənmədilər. Qanı qırğınlar Andironikin, Hamazaspın, Haykın, Dronun, njdenin, Lalayansın, Əmirovun başçılıq etdiyi quldur terorçu erməni dəstələri tərəfindən Azərbaycanın ətraf qəzalarında da davam edirdi. Şaumayan tərəfindən səlahiyyət verilmiş Hamazaspın başçılıq etdiyi erməni silahlı dəstələriQuba qəzasının 122 kəndini dağıtmış, yandırmış, təxminən 2000 nəfər vəşicəsinə qətilə yetirilmişdir. Bundan sonra terrorçular Xaçmaz, Göyçay, Ağdaş, Kürdəmir, Cavad, Salyan cvə Lənkaran qəzalarında talanlar və qırğınlar törətmişdilə. Atabekovun və Lalayansın erməni hərbiri Şamaxı qəzasında 8000 nəfəri qətilə yetirmişdir ki, onların da 1653 nəfəri qadın,965 nəfəri uşaq olmuşdur. Layansın göstərişi ilə kəndlərin birində qadınlar məscidə doldurularaq diri-diri yaradılmışdır. Burada cəmi 58 kənd yanddırılmışdı. Kürdəmirdə quldurlar 56 ev və 2 məscid binasını yandırmışdılar. Mikoyanın başçılıq etdiyi dəstələr isə sonradan Şamaxıya soxularaq burada 20kəndi dağıtmışdılar. Baloğlan kəndində isə 535 nəfər (250 kişi, 150qadın, 135 uşaq ) öldürülmüş, 69 nəfər yaralanmışdı. Navah kəndində 1050 nəfər öldürülmüş və yaralanmışdır.

Qanlı soyqırım İravan, Göyçay, Cavanşir, Zəngəzur qəzalarının müsəlman kəndlərində, Naxçıvan və Qazax da davam etmişdi. İravan, Goyçay və qazaxda 200, Qarabağ və Zəngəzurda 75 kənd yandırılmışdı.

Belə kədərli rəqəmləri daha çox sadalamq mümkündür. Soyqırımı 1918-ci il sentiyabrın ortalarındək davam etmişdi. Bu soyqırımda 60 minə yaxın azərbaycanlı vəhşi erməni millətçiliyinin qurbanı olmuşdu.

Erməni başkəsəni S.Şaumyan 1918-ci il aprelin 18-də bolşevik cəladlarının başçısı V.Lenin məktubunda daşnaqların milli qırğınında iştirakının bolşeviklər tərəfindən qəsdən təşkil olunduğunu etiraf etmişdi. BU faciə Bakı Sovetinin antiazərbaycan siyasəti xalqa nümüyiş etdirdi. Azərbaycan Sovetləşməideyasına güclü zərbə vurdu. Azərbaycan xalqı arasında milli birlik və müstəqil dövlətcilik ideyalarını gücləndirirdi. Yalnız Azərbaycan xalq Cümhuriyyətinin yaradılması və qardaş Osmanlıdövlətinin Qafqaz İslam Ordusunun köməyə gəlməsi nəticəsindəbu qanlı faciələrə son qoyuldu.

AXC höküməti mart soyqırımı hadisələrini təhqiq etməküçün təhqiqat Komissiyası yaratmışdı. Lakin Cümhuriyyətin süqutu bu işi başa çatırmağa imkan vermədi. Azərbaycanda bolşevik diktaturası qurulduqsdan sonra bu qanlı hadisələrtarixin arxivinə göndərilmiş, onun əsil mahiyyəti təhrif olunmuş, soyqırım qurbanlarının dəfin olduğu Çəmbərkənd qəbirstanlığı isə Dağüstü park adıilə gəzinti və əyləncə yerinə çevrilmişdi. Yalnız Azərbaycan öz müstəqilliyi bərpa etdikdən sonra soyqırımı hadisəsi haqqında real tarixi faktlarictimayyətəaçıqlandı. Azərbaycan Respubilkasının Prezidenti Heydər Əliyev 26 mart 1998-ci il tarixli fərmanı ilə mart soyqırımıilk dəfə hüquqi siyasi qiymət verildi, beynəlxalq ictimayyətin diqqəti bu antihumanist, ümumbəşəri cinayətə cəlb olundu. Həmin fərmanla 31 mart azəribaycanlıların soyqırım günü elan olunmuşdur.


Kollecin Tarix Müəllimi Çingiz Nəbiyev


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə