2 Şeyx əL-İŞraq və onun fəLSƏFİ TƏLİMİ




Yüklə 180.1 Kb.
tarix22.04.2016
ölçüsü180.1 Kb.



2-6. ŞEYX ƏL-İŞRAQ VƏ ONUN FƏLSƏFİ TƏLİMİ


Düşüncəli nəfs cismani olmasa da,
cisimlər aləmini idarə edir.

Ş.Sührəvərdi

Azərbaycanın fəlsəfi fikir tarixində dərin iz buraxmış parlaq simalar az deyil. Tək bir ki­çik Sührəvərd kəndindən neçə-neçə bö­yük filosoflar çıxıb. Dünyaca məşhur Bəhmənyar, Niza­mi, Nəsi­mi, Şəbüstəri, Füzuli, M.F.Axundov, H.Cavid də fəlsəfi təfək­kürün milli men­ta­li­te­ti­mi­­zin ayrılmaz tərkib hissəsi olduğu­na dəlalət edir. Azər­­baycanlı mütəfəkkirlərin təlim­lə­ri Qərb dün­ya­sına yaxşı mə­lum­dur və onların bir sıra əsas ide­yaları artıq çoxdan mə­nim­sə­nil­miş­­dir. Təəssüfləndirici haldır ki, peşəkar Azə­bay­can filo­sof­larını ən az tanıyan bəlkə də biz özü­mü­zük. Görü­nür elə buna görə də, Qərb onları bir filosof kimi tanısa da bir azərbay­can­lı kimi tanımır.

Sovet dövründə fəlsəfə tarixini marksizm prizmasından, üs­tə­gəl rus şovinizmi çərçi­və­sin­də öyrəndiyimiz üçün milli-fəlsəfi fi­kir tariximiz qaranlıq zonada qalmışdır. Bizə ancaq incə­sə­nət və ədəbiyyatla məşğul olmaq rəva bilindiyindən, təəssüf ki, müstə­qil­ləş­mə­yimizə bax­ma­ya­raq, biz həmin “ənənəni” yenə də saxlayı­rıq), filosoflar arasında da yalnız şair olanların fəl­səfi baxışları ilə tanış ola bilmişik. O da ancaq poeziya kontekstində. Hətta Füzu­li­nin fəlsə­fə­si də, peşəkar fəlsəfi yaradıcılığına və ayrıca fəlsəfi əsər­ləri olmasına baxmayaraq, əsasən po­e­­zi­ya nü­mu­nələri timsa­lın­da araşdırılmışdır.

Şihabəddin Yəhya Sührəvərdi dünyada ən çox tanınan Azər­baycan filosoflarından biri, bəl­­kə də birin­cisidir. Maraqlıdır ki, Şərqdə onu məşhurlaşdıran öldürülməsi, Qərbə tanıdan isə hə­­­yatı və təlimidir. Bu da maraqlıdır ki, çağdaş Şərq fəlsəfə tarixçi­lə­ri, o cümlədən, biz azər­bay­­­­can­lı­lar öz böyük filosoflarımızı da­ha çox dərəcədə antik fəlsəfəyə bələd olduqlarına görə, məsələn, Aristo­te­li mənimsədiklərinə və şərh etdiklərinə görə qiymətləndi­ri­rik. Bu baxımdan ya­­­­naşdıqda Azər­bay­­can fəlsəfi fikir tarixində də peripatetizmin ən böyük nümayəndəsi olan Ə.Bəhmənyar hə­mi­şə ön plana çəkilir. Qərb tədqiqatçıları isə filosofları fəlsəfəyə gətir­dikləri ye­­­­­­niliyə görə, irəli sür­dük­ləri təlimin orijinallığına və sonrakı fəlsəfi fikrə təsirinə görə qiy­mət­lən­­­dirirlər. Şihabəddin Sührəvərdi də yaradıcılığının ilk dövründə bir tərəfdən peripate­tiz­min, di­­gər tərəfdən də sufiz­min güclü təsiri altında olmasına baxmayaraq, öz fəlsəfi təlimini yarada bil­­­­­­miş, bu gün də orijinallığı ilə diqqəti cəlb edən yeni sistemin əsasını qoymuşdur. Görünür, məhz bununla bağ­lı­dır ki, Qərb oriyentalist filosofları nəinki təkcə Azərbay­canda, hətta bü­töv­­­­­­lükdə müsəlman şərqində ən böyük iki–üç filo­sof­dan biri olaraq məhz Şihabəddin Yəhya Süh­rəvərdini göstərirlər. ABŞ-ın görkəmli şərqşü­nas filosofu Mar­şall G.S. Hod­gso­nun is­lam si­vi­­lizasiyasına həsr etdiyi mo­no­qra­fiyada yazdı­ğı­na görə, neçə yüzilliklər ərzində Şərq fəlsəfi fi­kir tarixində nəzərə çarpan iki böyük nüfuz sahibi xü­su­si qeyd edil­mə­lidir. Bunlar Şeyx əl-İş­raq (Şeyx Şihabəddin Yəhya Sührəvər­di) və İbn Ərəbidir.1

Şeyx əl-İşraq və ya əl-Maktul (“Öldürülmüş”) adı ilə məş­hur olan Şihabəddin Yəhya əs-Sührəvərdi 1154-cü ildə Zəncan yaxınlığında Sührəvərd kəndində anadan olmuşdur. XIV əsr təd­­qiqatçısı Əhmət Əflakinin yazdığına görə “Şihabəddin Maktul İrna Azərbaycanında Ma­ra­ğa ətrafında yerləşən Sührəvərddə do­ğu­lan məşhur bir mütəfəkkirdir. Fikh təhsilini məmlə­kə­­­­tində ta­mam­ladıqdan sonra Anadoluya gəlmiş, Səlcuq sultanlarından II Kılıc Arslanın sa­rayında sultanın oğullarına öz fəlsəfəsini oxut­muş, burada sultan və şahzadələrini iltifatını qa­­zanmış və on­­la­rın adına bir çox əsərlər yazmışdır. Bir müddət sonra təkrar Azər­baycana get­miş, oradan yenə Anadoluya, Anadoludan da Hələbə keçmişdir”.1

37 (bəzi mənbələrə görə hətta 33) yaşında guya islam dininin ehkamlarından kənara çıxdığına görə öldürülən Şiha­bəd­din Sührəvərdi əslində dinin mahiyyətini dərindən anlayan, baş­qalarına çatmayan gizli mət­ləb­lə­ri aşkar edən, mənimsəyən və öz həyat amalına çevirən həqiqi böyük dindar idi.

Bəli, məhz dindar. Bütün məsələ də bundadır ki, Allah ide­ya­sını kitablardan oxuyan və ki­­tablarda (hətta müqəddəs kitab­lar­da) təsvir olunan, tövsiyə olunan, təlqin olunan fikirləri, dav­­­ra­nış qaydalarını və həyat tərzini hafizə ilə mənimsəyən, bəzən sa­də­cə əzbərləyən və ona kor-koranə əməl etməyə çalışan, dini müd­dəaları qəlbən duymaqdansa, onu rasional çərçivəyə salan, ehkam­laşdıran ilahiyyatçı alimlər və din xadimlərindən fərqli ola­raq böyük filosoflar və­hu məqamlarında Allahı qəlbən duymaq, dünyaya onun bəxş etdiyi nurun işığında baxmaq və adi gözlə görünməyən, adi şüur üçün qaranlıq olan dərin mətləblərdən hali olmaq səviyyəsinə yük­­­səldiklərindən onlar ehkamçılıqdan və di­nin rasionallaşdırılmasından xilas olurlar. Din bil­mək yox, duy­maq üçündür. Duyan insan dünyaya Allahdan gələn, vergi kimi verilən nurla işıq­lanmış olur. Qurani-Kərimdə deyildiyi kimi, “İstədiyi kimsəni öz nuruna qovuşdurar Allah”.2

Ş.Yəhya Sührəvərdi sağlığında Allah dərgahına yüksəldi­yin­dən və Nur əl-Ənvərdən işıq pa­­yı aldığındandır ki, o, ehkam­lar hüdudunu keçərək sərbəst fikir söyləyir və bu fikirlərin küfr ol­­ma­dı­ğına qabaqcadan əmindir. Ehkamçılar üçün isə əzbərlən­miş mətnlərdən, ənənəvi fikir­dən kənara çıxan, yeni olan hər bir fikir küfrdür. Çünki onlar bir dəfə ilahi nurdan gəlmiş və in­­san yaddaşından keçərək yazıya çevrilmiş müqəddəs kitabın ayələrini ancaq rasionallıq çər­çi­­vəsində anladıqlarından başqa heç nə anlamır, heç nə görmürlər. Lakin bu rasionallığın hə­qi­qəti ifadə etmək üçün yetərli olub-olmaması bir problem kimi qoyulmur… Bu, onların heç ağ­lına da gəlmir.

XIV əsrin tanınmış sufi filosofu, Bədrəddin Təbrizinin tələbə­si Əhməd Əflaki “Arif­le­rin men­kibeleri” əsərində Mövlana Şəm­səd­dinə iqtibasla yazır: “Şamda Şihabəddin Makbula açık­­­ca kafir deyirlərdi. Mən isə deyirəm: Haşa, o Şihab, kafir nasıl olur? Çünki nura aiddir. Bəli, Günəşin (Şəm­sin) yanında Şihab (ulduz) kafir (örtülən, qeyb olan) olur. Şihab içəri girib tam bir doğ­ru­luq­la Şəmsə (Günəşə) xidmət edirsə bədr halına gəlir, yetkin olur. Mən doğruluqla niyazda bu­lu­nanlara qarşı çox alçaq könüllü, başqalarına qarşı isə çox qürurlu oluram. Şihabəddinin elmi ağlına qalibdir. Halbuki ağlın elmə qalib və hakim olması lazımdır. Ağıl yeri olan dimağ zə­if­ləmişdir. Bir tayfa, ruh aləmin­də zövq buldu, oraya qonub yerləşdi və ilahi aləmdən bəhs etdi. Hal­buki onlar orasını ruh aləmi olduğu halda ilahi bir aləm sanır­lar”.1 Burada ulduz Günəşlə qar­şılaşdırılır. Şihabəddin ka­fir ola bilməz, çünki o, nurludur. Lakin digər tərəfdən onun nu­ru günəş nuru ilə müqa­yi­sə­də ikincidir (o dövrdə Günəşin ulduzlardan biri olduğu qəbul edil­mə­diyi kimi, adi insanların pey­ğəmbərlik əlaməti sayılan vəhy səlahiyyəti də inkar olun­ur­du).

Həqiqi böyük dindarların, Allah dərgahından nur alanların, ilahidən vergi verilənlərin ya­­rımdindarlar, din xadimləri, üləmalar – oxumaqla alim olanlar tərəfindən təqib olun­ması tə­sa­düfi hal deyil. Ruhani dünyanın ülviyyətinə qovuşanların bəxti cismani dünyada gətirmir. Hik­mət ziyasına qovuşanlar, haqqa çatanlar fani dünyadakı haqsızlıqların qurbanı olur­lar. Bu hətta bir qanunauyğunluq həddinə gəlib çatmışdır. Şeyx Şihabəddinin də taleyi məhz bütün “əzab­keşlər” kimi əqidənin cismani həyat üzərində qələbəsi ilə nəticələndi. C.Bru­no­lar, Qa­li­ley­lər hələ sonra gələcəkdilər. İndi isə Şərq renessansının “əzabkeşləri” öz tale ya­zı­sı­nı bəşər ta­ri­xinə həkk edirdilər. Dərisi soyulan Mənsur Həllac və Nəsimi kimi, daha doğrusu, on­lar ara­sın­da bir mənəvi körpü olaraq Ş.Sührəvərdi də özünün tərənnüm etdiyi nurlar dün­ya­sına əbə­di qovuşmaq üçün maddi həyatdan məhrum edildi. Bu, bir qanunauyğunluqdur. Da­hi­lərin ta­le yüküdür. Kiçiklər ideya mər­təbəsindən qat-qat aşağıda dayandığından bö­yük­lə­ri sevmir­lər. Ru­hani dünyada, nurani dünyada məğlub olduqlarından fani dünyada qalib gəl­mə­yə ça­lı­şır­lar.

Bəli, kiçiklərin böyüklərə nifrəti təbiidir. Ən böyük faciə isə böyüklər böyüklərin yolunu kə­səndə yaranır. Ş.Sührəvərdinin də ta­leyində qisməti faciəyə çevirən bir məqam, ağrılı bir gö­rün­tü var. Məhz bu görüntüyə təəssüflənməyə bilmirəm. Qismətə bax ki, ideyası ilə qür­rə­lən­di­yim, böyüklərin böyüyü hesab etdiyim Şeyx Şihabəddin şücaəti ilə tarix yazmış, böyük ide­ya­nın böyük qo­­ruyucusu olmuş, adını daşıdığım və adı ilə fəxr etdiyim dün­yaca məşhur Sultan Səla­həddinin göstərişi ilə qətlə yetirilmişdi.

Bu necə ola bilərdi? Necə olardı ki, sadəcə bir sərkərdə ol­ma­yıb, həm də bir ideya müca­hi­­di olan böyük Səlahəddin Əyyubi filosoflar filosofu Şeyx əl-İşraqini dəyərləndirə bilməsin. Ne­­­cə olmuşdu ki, filosoflarla oturub-duran, sarayında hətta Moisey Maymonitlərə yer verən Sə­la­­həddin hələ 37 yaşında, təzə-təzə zühur edən bir ulduzun işığını sezməmişdi. Axı, Səlahəddin özü nurlu adam idi və nura biganə qala bilməzdi. Bunu Səlahəddinin oğlu Hələb ha­kimi əl-Mə­lik əz-Zahirin Şeyxə olan böyük məhəbbəti də bir daha sübut edir. Lakin gənc hakim bö­yük hörmət və məhəbbətini açıq-aşkar biruzə verirkən əslində Şeyxin düşmənlərini ar­­tırdığının fər­qi­nə varmamışdır. Hələb hakimi…

Kiçiklər, miskinlər öz sıralarında hansı isə bir dahinin möv­cud­luğuna ancaq o zaman dö­zə bilərlər ki, onun dahiliyi, böyük­lü­yü məharətlə gizlədilsin, biruzə verilməsin. Lakin Hələb ha­­kimi özü də unamadan Şeyx Şihabəddinin böyüklüyünü təsdiq etmək və ona xüsusi mü­na­si­bət göstərməklə əslində onu üləma­ların qə­zə­binə düçar etmişdir. Sonra isə onu qorumağa ça­lış­­sa da, buna gücü çatmamışdır. Siyasətdə daha təcrübəli olan atası ehkamçı mollaların qə­zə­bi­­nə qarşı durmağın nə kimi ziyanlar törədə bilə­cə­yini daha yaxşı təsəvvür edirdi. Və o, öz oğ­lu­­nun hakimiyyətini zərbə altında qoymamaq üçün qurban verməyi üstün tutmuşdu. Alim ol­maz­­dan öncə hökmdar olan Səlahəddin hakimiyyətin mənafeyini üstün tutmuşdu. Lakin kimi qur­ban verdiyini, əlbəttə, bilmirdi. Onu şəxsən tanıyanlar, təliminə bələd olanlar, hikmətli söh­bət­­lərini dinləyənlər isə bəşər fikrinin necə böyük bir itkiyə məruz qaldığının fərqində idilər. “Fi­losofun məzarı üzərində yazılmış iki beyt onun böyüklüyünü obrazlı şəkildə ifadə edir: “Bu qəb­rin sahibi gizli gövhər idi. Allah onu şərəfdən yaratmışdı. Zəmanə o gövhərin qədr-qiy­mə­ti­ni bilməmiş, buna görə də Allah onu qeyrətlə sədəfə salmışdır.”1

Əslində həqiqi böyük inam sahiblərinin ömrü boyu Haqqa qovuşmağa can atan “Ənəl­haqq” zirvəsinə yüksələn şəxslər üçün cismani ölüm elə böyük bir faciə deyil. Sağlığında tərki-dünya olanlar dünyanı tərk etməklə heç nə itirmirlər. İtirən yerdə qalanlardır ki, onların nəfs­lə­rinin işıqlanması naminə yazıla bilə­cək yeni-yeni əsərlərdən məhrum olurlar. Allah dərgahına gedən­lər, əbədi Haqqa qovuşanlar ölüm şərbətini bir mey kimi başla­rı­na çəkirlər. C.Rumi Peyğəmbərə istinadən deyir: “Ölməzdən əv­vəl ölmək lazımdır”. Başqa bir beytdə Rumi M.Həlla­cın “Mənim hə­ya­tım – ölümümdə, ölümüm həyatımdadır” sözlərini misal gə­tirir.2 Təsadüfi deyildir ki, Mənsur Həllac “mənəm Həqq” dediyi gündən fani dünyanı tərk etməyə özü səy gös­­tərmişdir. M.Bayat və Mohəmməd Əli Camniyyənin yazdıqlarına görə, Mənsur Həllac hələ 913-cü ildən – özündə Haqqı bulduqdan sonra Bağ­dad əhlinə müraciət edərək “Ey mü­səl­man­lar, məni öldürməklə mənə yaxşılıq edərsiniz”, - deyirmiş. Sonra üzünü Allaha tutub deyirmiş: “Bu adamların günahlarına görə məni cəzalandır”.3 Bu­na görə də Mənsur Həl­la­cı bəzən müsəlmanların İsası adlan­dı­rır­lar. Bu hekayəti ona görə yada salırıq ki, o, təkcə Mənsur Həl­lac üçün deyil, bütün sufilər üçün səciyyəvidir. Onlar üçün kiçik bir mənəvi itki, nəfsə güzəşt faciə olduğu halda, cismani dünyanın hər hansı bir sərvəti, həyat da daxil olmaqla önəmli deyil. Mad­diy­yatdan imtina əzmi sufizmin yüksək qatı, zirvəsi yox, təməl daşı, baş­lan­ğı­cıdır. Bunu bacarmayanlar hikmət əhli ola bilməz­lər. Onların fikrinə görə, “nura qovuşa bil­mə­yənlərin qisməti nar­dır” (Əbu Turxan). “Nur” və “nar” (od) eyni məzmunun iki kə­nar tə­za­hür halı, iki qütbüdür. Hər şeyin başlanğıcını odda görən Heraklit də zəka işığını odun in­ki­şa­fının ali məqamı kimi götü­rür­dü. Şəhrəstaninin yazdığına görə, Heraklit hər şeyin əsasını “hə­qiqi işıqda” görürdü ki, bu da onun Allah (Zevs) anlamına mütabiq idi. Aristotel də in­tel­lek­ti (nous) insan qəlbində ilahidən yanan işıq kimi izah edirdi.1

Daha sonra Hermesçilikdə (Hermetizm) və yeni Platonçu­luq­da geniş şəkildə əks etdirilən nur-zəka paraleli yeni dövr Qərb fəlsəfəsində inkişaf etdirilmişdir. Cordano Brunonun fikrinə görə, «dünyada işıq və qaranlıq, elm və nadanlıq arasında daimi müharibə gedir». Volter isə ya­zır ki, «həqiqət öz məxsusi işığı ilə parlayır. Ona görə də, ağılları tonqal şöləsi ilə maarif­lən­dir­mək cəhdi əbəsdir». Tonqallar cəhənnəmdə və ərafda la­zım olur. İşı­ğın nur və tonqal təzahürləri A.Dantenin «İlahi kome­di­ya»sında da öz əksini tapmışdır. Nərman Qocatürk məhz bu kontekstdə – Dante­dən danışarkən Ş.Sührəvərdini xa­tır­layır: «İşra­qilik fəlsəfəsində Ruh ölməzlik, əbədilik, bölünməzlik bəlgə­sidir. Sührəvərdinin bu fikirlərini Dante hələ cəhənnəm dərələrin­də əzab çəkən ruhları görərkən yəqinləşdirmişdir».2 Bircə bunu əlavə et­mək istərdik ki, Ş.Sührəvərdi Dantedən əvvəl yaşadığın­dan burada ideya varisliyi yenə də Şərq­dən Qərbə doğru yönəl­mişdir. (Baxmayaraq ki, Dante Sührəvərdini də məmnuniyyətlə cə­hən­nəmdə yerləşdirərdi). Dantenin əlavəsi isə bundan ibarətdir ki, təkcə nurun yox, atəşin də əbədiyyətini vəsf edir.

Qərb fəlsəfəsində işığın həqiqət və zəkanın metaforik obrazı kimi götürülməsi «Bibliya» ilə yanaşı, Zərdüştilik və Hermesçi­liklə (Hermetizm) də sıx surətdə bağlıdır. Yeri gəlmişkən, di­gər yunan allahlarından fərqli olaraq, Hermesin adı ilə bütöv bir təriqətin və fəlsəfi-mistik bi­lik­lər sisteminin bağlanması olduqca önəmli bir kənaraçıxmadır. Böyük filosoflar yetişdirmiş qə­dim Yunanıstanda allahlar yalnız metaforik rol oynayırdı və onların fəlsəfə ilə «məşğul ol­ma­sına» ehtiyac yox idi. Belə olan təqdirdə, Şərq mistisizmi ilə, məhz Şərq üçün səciyyəvi olan əl-kimya, astro­logiya, magiya sahəsindəki biliklərlə zəngin olan belə bir təlim hansı ictimai ba­zada formalaşa bilərdi? Maraqlıdır ki, bu cərəyan b.e.ə. III əsrə qədər mövcud olmamış və ancaq Aleksandr Makedon­skinin Şərq ölkələrinə yürüşündən sonra yayılmışdır. Biz «Her­mes» adı­nın Zərdüştilikdəki «Hörmüz» adı ilə oxşarlı­ğın­dan və ya Aleksandr Makedonskinin gös­tə­ri­şi ilə «Avesta»nın mə­lum iki nüsxəsindən biri yandırıldıqdan1 sonra, o birisinin müəm­malı su­­rət­də «itirilməsindən» deyil, sadəcə, təlimin məzmu­nun­dan, mistik formasından və ilahi işı­ğın on­toloji ilkinliyinə əsas­lanmasından çıxış edirik. Tarixən «Allah» kəlamları həmişə pey­­ğəm­bərlər tərəfindən təqdim olunur. Və buna müvafiq olaraq Ahar Muzdanın (Hörmüz) möv­qe­yini açıqlayan tarixi şəxsiyyət – Zər­düşt, onun kitabı isə Avesta adı ilə məlumdur. Bəs Her­mes tə­li­mi hansı peyğəmbərin, hansı tarixi şəxsin adı ilə bağlıdır? Bir söz­lə, suallar çox, mü­əm­ma­lar çoxdur… Hələlik isə biz bu müəm­ma­nın üstündən ke­çi­r və konkret zamandan, mə­kan­dan, milli müəy­yənlikdən məhrum olan iki «allah» arasında (daha doğrusu, iki təlim arasında) varisliyin bəzən açıq-aşkar, bəzən dumanlı mə­qam­larına məhəl qoymadan, iki konkret tarixi şəx­­siyyət, iki bö­yük filosof arasında: Sührəvərdi və Kant arasında ideya varisli­yin­dən da­nış­ma­­ğa üstünlük veririk. Biz «Kant və Sührəvərdi» adlı paraqrafda bu iki təlim arasında necə böyük uyğunluq məqamları olduğunu gös­­tərməyə çalışmışıq. Əl­bəttə, məzmundakı əlaqə real olsa da, varislik real yox, virtual səciyyə daşıyır. Yəni, Kantın Süh­rəvərdi qnoseolo­gi­yasından bəhrələndiyini iddia etmək üçün əsas yoxdur. Lakin söh­bət hər halda bəşəriyyətin ideya tarixinin real və virtual mə­qam­ları əhatə edən vahid və bütöv bir ta­rixi proses olmasından və bu pro­ses­də Azərbaycan filosoflarının iştirakından gedir.

Maraqlıdır ki, Kant «sağdan» və «soldan» tənqid olunduğu kimi, Sührəvərdi də həm ar­dı­­cıl kəlamçılar və sufilər, həm də ardıcıl peripatetiklər tərəfindən tənqid olunmuşdur. Mə­sə­lən, Əhməd Əflaki yazır: «Şihabəddinin elmi ağlından üstündür. Halbuki, ağlın elmə qalib və ha­­kim olması lazımdır».2

Biz bu iqtibası həm də ona görə gətirdik ki, burada Şərq düşüncəsi çox bariz şəkildə ifadə olunmuşdur. Ağıl, hikmət, müdriklik Şərqdə həmişə elmdən üstün tutulmuşdur. Halbuki, Qərbi irəli aparan məhz elm, nəzəri təfəkkür, sistemli bilik olmuşdur. Ş.Sührəvərdinin məhz elminin yüksək olmasına görə tənqid edilməsi onun öz zəmanəsində mühitin fövqündə durdu­ğuna dəlalət edir.



1 Bax:– M.G.S. Hodgson. İslamın serüveni. Bir dünya mede­niy­ye­tin­de Bilins və Tarih. 2-ci cild. İngiliscədən tərcümə İstanbul, 1993, səh. 253-254.

1 Ahmet Eflaki. Ariflerin menkibeleri. 2-ci cild, İstanbul, 1989, səh.419-420.

2 Qurani-Kərim. “Nur” surəsi, 35-ci ayə.

1 Ahmet Eflaki. Arif­­lərin menkibeleri. İstanbul, 1989, səh. 93.

1 Zakir Məmmədov. Azər­baycan fəlsəfəsi tarixi. Bakı. 1994, səh.149.

2 У.Чит­тик. Духовное учение Руми – В поисках скрытого смысла. М. 1995, с.205.

3 М.Байат, М.Али Джамния. Халладж – пер­вый мученик суфизма. – Суфийская проза и поэзия. М. 1998, с.162.


1 Аристотель. Риторика. 1411 б 12. – Поэтика. Риторика. Санкт-Петербург, 2000, с.294.

2 N.Qocatürk. Qəzəblənmiş Tanrının səhra qurdları. Bakı. 1998, səh.223.

1 Axı, heç sual olunurmu ki, yüksək təhsil görmüş, Aristotelin tələbəsi olmuş böyük Aleksandrı belə bir vəhşiliyə sövq edən nə idi? Bu, doğrudanmı sadəcə bir vəhşilik idi, yoxsa hansı isə izi itirmək məqsədi güdürdü?

2 Ahmet Eflaki. Göstərilən əsər, səh. 93.




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə