1. vergi SİstemiNİn mahiYYƏTİ




Yüklə 154.58 Kb.
tarix26.04.2016
ölçüsü154.58 Kb.
1.VERGİ SİSTEMİNİN MAHİYYƏTİ

Vergi münasibətləri yenidən bölüşdürücü xarakterli olduğundan ictimai tərəqqi bu münasibətlərin inkişaf səviyyəsindən asılıdır.İtisadiyyatda bazar münasibətlərinin formalaşdırılması istiamətində islahatların həyata keçirilməsi səmərəli vergitutma sistemi yaratmadan mümkün deyildir.Vergi münasibətlərinin təkmilləşdirilməsi bütün dövlətlərin fəaliyyətlərinin ən vacib,eyni zamanda mürəkkəb sahələrindən hesab olunur.Sosial yönümlü bazar itisadiyyatlı bütün ölkələrdə vergi sistemi itisadyyatın tənzimlənməsində,büdcə gəlirlərinin formalaşmasında,qiymət artımının məhdudlaşdırılmasında,infilyasiyanın arşəsının alınmasında,dövlət maraqlarının əsas daşıyıcısı kimi çıxış edir.Vergi sistemi təkrar istehsal prosesinin iştirakçılarının iqtisadi maralarını ifadə etməklə,onların tarazlığını və bununla da ictimai tərəqqini təmin edir.

Bütün bunlar vergi sisteminin nəzəri və praktiki məsələlərinin hərtərəfli araş-dırılmasının vacibliyi ön plana çəkilir.Optimal vergi sisteminin qurulması vergitutmanın metodoloji və metodiki əsaslarına yenidən baxılmasını tələb edir.

Vergilər yalnız priqnozlaşdırılmış büdcənin təmin edilməsi aləti deyil,həm də iq-tisadiyyatın inkişafının güclü stimuluna çevrilməlidirlər.Vergilər iqtisadi münasi-bətlərin təkmilləşməsinə,maraqların tarazlaşmasına,paritet əsaslarla mülkiyyətin

bütün formalarının inkişafına kömək etməlidir.

Vergi sistemi müəyyən edilmiş qaydada tutulan vergi,yığım,rüsum və digər ödənişlərin məcmusundan ibarətdir.

Hər bir dölətin vergi sistemini bilavasitə formalaşdıran əsas elementlər aşağıdakılardır:

-Vergi orqanları sistemi

-Vergi qanunvericiliyi sistemi

-Vergi siyasətinin prinsipləri


-Vergilərin büdcələr üzrə bölüşdürülməsi qaydası

-Vergi nəzarətinin forma və üsulları

-Vergi icraatının qaydaları və şərtləri

-Beynəlxalq ikiqat vergitutma probleminin həllinə yanaşma üsulları və.s.

İqtisadi göstəricilərə ilk növbədə vergi yükü aid edilir.Qeyd etməliyik ki,opti-mal şəkildə qurulmuş vergi sistemi,bir tərəfdən dölətin maliyə ehtiyatlarına olan təlabatını ödəməli,digər tərəfdən isə vergi ödəyicilərinin sahibkarliq fəaliyyətinə olan maraqlarını stimullaşdırmalıdır.Bu səbəbdən də vergi yükü göstəricisi ölkənin

Ölkənin vergi sisteminin keyfiyyət ölçüsüdür.Elmi cəhətdən sübut edilmişdir ki,sə-

mərəli vergi sistemi vergi ödəyicilərinin gəlirlərinin 30% dən çoxunun tutulmama-

sına imkan verilməməlidir.Bir sıra ölkələrin vergi sistemi,məsələn,İsveç,elə qurul-

muşdur ki,vergi ödəyicisi öz gəlirinin 50% dən çoxunu dövlət büdcəsinə ödəyir.

Lakin burada heç bir paradoks yoxdur,çünki əksər ölkələrdə vergi ödəyicilərinin öz

Gəlirləri hesabına həll etdikləri sosial-iqtisadi xarakterli məsələləri bu ölkələrdə dövlət öz hesabına hıll edir.Beleliklə maraqlar balansı gözlənilmiş olur.

Vergi sistemini xarakterizə edən göstəricilərdən biri də xarici və daxili ticarət-

dən əldə olunan vergi gəlirlərinin nisbətidir.Əsasən hazır məhsul ixrac edən yüksək inkişaf etmiş ölkələrdə ixrac rüsumları cüzidir,büdcəyə əsas daxilolmalar ölkədaxi-

li ticarətin vergiyə cəlb olması hesabına baş verir.İnkişaf səviyyəsi aşağı olan ölkə-

lərdə isə ixrac olunan xammala gömrük rüsumları hesabına xarici iqtisadi fəaliy-

yətdən əldə olunan gəlirlərin payı yüksək olur.

Vergi sistemini xarakterizə etmək üçün istifadə edilən daha bir iqtisadi göstə-

Rici birbaşa və dolayı vergilərin nisbətidir.Bu nisbət ölkənin inkişaf səiyyəsindən

Asılıdlr,çünki dolayı vergilərin yığılması vergi aparatının inkişafını tələb etmir.

2000ci.ildə Azərbaycan Respublikasında dövlət büdcəsinə vergi daxilolmalarinda

Dolayı vergilərin xüsusi çəkisi 36,2% təşkil etmişdir.

Birbaşa vergilərin strukturu da vergi sisteminin iqtisadi göstəricisi kimi çıxış edir.

Yüksək inkişaf etmiş ölkələr üçün gəlir vergisinin,əmlak vergisinin xüsusi çəkisin-

in yüksək olması xarakterikdir.Azərbaycan Respublikasında 2000 ci ildə vergi da –xilolmalarında mənfəət vergisinin payı 24,6%,gəlir vergisinin payı 18,4%,əmlak

vergisinin payı isə 2,3% olmuşdur.

Vergi ölkənin dövlət suverenliyinin əsas təzahür formalarından biridir.Vergi-

lər dövlət tərəfindən birtərəfli qaydada, yəni ayrı-ayrılıqda götürülmüş hər bir vergi ödəyicisi ilə razılaşdırılmadan müəyyən edilir.Vergi ödəyicisindən hər hansı bir verginin tutulması üçün həmin vergi növü müəyyən edilməli və daxil olunmalıdır.

Verginin müəyyən edilməsi dedikdə,konkret vergi ödənişini müəyyən edən və döv-

lətin fəaliyyətdə olan vergi sistemində ona yer ayıran normativ aktın qəbul edilmə- si başa düşülür.Bu bir növ verginin hüuqi cəhətdən yaranması,qanunvericiliklə bə-yan edilməsi deməkdir.

Verginin daxil edilməsi-bu və ya digər verginin büdcəyə tutulması şərti,qayda-

sı və prosedurasını müəyyən edən müvafiq normativ aktın qəbul edilməsidir.

Vergi islahatları aparmaga sövq edən əsas amillər bunlardər:

-Vergi sisteminin səmərəliliyinin artırılması

-İqtisadi inkişafın artım sürətini zəiflədən vergi maneələrinin aradan qaldırılması

Pul vəsaitlərinin hərəkətinin axınını üzə çıxarmaq,ölkə daxilində bağlanan bütün kommersiya sövdələşmələrinə nəzarət etmək vergi orqanlarının iqtidarında deyil.

Dövlət vergi ödəyicilərinə nəzarətin səmərəliliyinin yüksəldilməsinin təmin edil-məsi üçün vergi ödəyicilərinin üzərinə bir sıra vəzifələr qoyur.Lakin müəyyən müddət keçdikdən sonra ayrı-ayrı ödəyiciləri arasında vergi yükünün qeyri-bərabər bölüşdürülməsi haqqında fikirlər formalaşmağa başlayır.Bu isə gəlirlərin gizlədil-məsi,vergidən yayınma hallarının artasına səbəb olur.Bütün bunlar isə dövləti yeni

vergi islahatları aparmağa sövq edir.İnkişaf etmiş ölkələrdə hər 5-7 ildən bir əsaslı vergi islahatları aparılır.Vergitutma nəzəriyyəsi vergi islahatları prinsiplərinin 2 qrupunu nəzərdə tutur.1 ci qrupa vergitutmanın klassik prinsipləri daxildir.2 ci qru-
pa isə ayrıca götürülmüş bir ölkədə vergi islahatları aparılan zaman həmin ölkənin spesefik xüsusiyyətlərini nəzərə alan prinsiplər daxildir.

Vergi islahatlarının aparılmasının əsas məqsədlərindən biri sahibkarların və dövlət maraqlarının maksimal tarazlığının təmin olunmasıdır.Sosial yönümlü bazar iqtisadiyyatı şəraitində vergi sistemində meydana çıxan vergi hüququ münasibətlərinin tənzimlənməsində mükəmməl normativ hüquqi bazanın olması mühüm rol oynayır.

Vergi sisteminin normativ-hüquqi bazası dedikdə,qanunların və bu qanunlara uyğun olaraq qəbul edilmiş normativ-hüquqi aktların məcmusu başa düşülür.Ölkə-nin vergi sisteminin normativ-hüquqi bazası ilk növbədə konstitutsiya hüququna,

Sonra isə mülki, inzibati,cinayət və maliyə hüquqlarına istinad etməlidir.

Vergi sisteminin normativ-hüquqi bazası aşağıdakı funksiyaları yerinə yetir-

məlidir:


-Vergilərin müəyyən edilməsi

-Vergilərin tutulması və ödənilməsi qaydalarının müəyyən edilməsi

-Vergi ödəyicilərinin və dövət vergi xidməti orqanlarının vergitutma məsələləri ilə bağlı hüquq və vəzifələrinin müəyyən edilməsi

-Vergi qanunvericiliyin pozulmasına görə vergi məsuliyyəti tədbirlərinin və omların tədbiqi qaydaıarının müəyyən edilməsi

Vergi sisteminin ən vacib atributıarından biri onun normativ-hüuqi bazasının sabitliyidir ki,bu da sahibkarlığın inkişafı və xarici investorların cəlb edilməsi üçün əla şərait yaradır.

Vergi sisteminin təkmilləşdirilməsində və onun müasir tələblərə uyğun səviyyə-

yə çatdırılmasında informasiya təminatının böyük rolu vardır.Vergi sistemində in-formasiya təminatı o vaxt yüksək səviyyədə təşkil olunmuş hesab edilə bilər ki,

vergi sistemində istifadə olunan məlumatlar aşağıdakı xüsusiyyətlərə malik olsun.

-Operativlik

-Dürüstlük

-Qənaətbəxşlik

Vergi sisteminin informasiya təminatının müasir tələblərə uyğun səiyyəyə çatdırıl-ması istiqamətində mühüm addımlardan biri sisteminin tamamilə kompüterləşdiril-məsidir.Vergi üzrə daxilolma və hesabatlar haqqında məlumatlar tez bir zamanda

toplanması və işlənməsi, habelə bu məlumatların nəzarət və analitik təhlillər üçün

mərkəzi vergi orqanına operativ öürülməsini təmin etmək məqsədiylə vergi orqan-larında Vahid İnformasiya Sistemi yaradılmalıdır.

Vergi sistemində idarəetmə bazar iqtisadiyyatının tələblərinə,ictimai-siyasi hə-yatda aparılan demokratikləşmə prosesinə uyğun qurulmalı,onun planlaşdırma,əla-qələndirmə,tənzimləmə,nəzarət və.s. funksiyaları yeni məzmun və formada tədbiq olunmalıdır.

Vergi sisteminin inkişafından asılı olaraq kadr təlabatı proqnozlaşdırılmalı,təla-bata uyğun olan mütəxəssis hazırlığının strukturu və həcmi müəyyən edilməlidir.

Vergi sisteminin kadr təminatı mövcud kadr potensialının ixtisasınin artırılması və yenidən hazırlanması yolu ilə həyata keşirilməlidir.

Bu tədbirlərin həyata keçirilməsi güclü maddi-texniki bazaya əsaslanmalıdır.

Vergi sisteminin maddi-texniki bazası ilk növbədə dövlət büccəsinin vəsaitləri hesabına formalaşır.

2.AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ VERGİ SİSTEMİ

Müasir ergi sisteminin yaranma tarixi elə də qədim olmayan Azərbaycan Res-publikasının vergi sisteminə nəzər salaq.

Azərbaycan Respublikasının vergi sistemi müstəqilliyimiz elan edildikdən son -ra,1991 ci ilin sonu 1992 ci ilin əvvəllərində təşəkkül tapmağa başlamışdır.
.Bu təşəkkül prosesini 3 mərhələyə ayırmaq olar:

1991-1992ci illəri əhatə edən 1 ci mərhələdə əsasən gəlirlərə və xərclərə qoyu-lan vergilər haqqında qanunlar qəbul edilmişdir.1991 ci ilin dekabrında “Əlavə də-yər vergisi” və ”Aksizlər”haqqında,1992 ci ilin iyununda “Hüquqi şəxslərin mən-fəətindən və gəlirlərin ayrı-ayrı növlərindən vergilər” və “Fiziki şəxslərdən gəlir vergisi” haqqında,1992 ci ilin ortalarından başlayaraq respublikanın müstəqil ver-gi xidməti orqanı formalaşmağa başladı.

1993-1996 ci illəri əhatə edən ikinci mərhələdə bazar iqtisdiyyatının tələblərinə uyğun olaraq bir sıra yeni vergi növləri haqqına qanunlar qəbul edilmiş,onların normativ-hüquqi bazası yaradılmışdır.Başqa sözlə 1993 ci ilin fevralında “Torpaq vergisi”,1995 ci ilin martında “Əmlak vergisi” və “Mədən vergisi”,1996 cı ilin de-kabrında “Dövlət yol fonduna vergilər” haqqında qanunlar qəbul edilmiş,vergi qa-nunlarının tədbiqi ilə bağlı təlimatlar,əsasnamələr işlənib hazırlanmışdır.

1996-cı ilin sonu 2000-ci il də daxil olmaqla son dövrü əhatə edən 2 ci mərhə-lədə cəmiyyətdə və iqtisadiyyatda baş verən keyfiyyət dəyişikliklərindən asılı ola-raq əvvəlki mərhələdə qəbuı edilmişqanunların təkmilləşdirilməsi istiqamətində iş-lər aparılmış,müvafiq vergi qanunlarında dəyişikliklər və düzəlişlər edilmiş,Resp-publika Prezidenti 1999 cu ilin yanvarında bilavasitə vergi orqanlarına da aidiyyatı olan “Dövlət nəzarəti sisteminin təkmilləşdirilməsi və sahibkarlığın inkişafı sahə-sində süni maneələrin aradan qaldırılması haqqında” fərmanı imzalanmışdı. Bu mərhələnin yekunu kimi 2000 ci ilin iyulunda “Vergi Məcəlləsi”nin qəbul edilməsini göstərmək olar.

Hazırkı dövrdə Azərbaycan Respublikasının vergi sistemi ölkənin təsərrüfat mexanizminin fəaliyyətini təmin edir,dövlətin təxirəsalınmaz ehtiyaclarını maliy-yələşdirməyə imkan verir,büdcə kəsirinin artımının qarşısını alır,ümumiyyətlə ba-zar iqtisadiyyatına keçidin bütün tələblərinə cavab verir.

Müasir şəraitdə respublikanın bazar iqtisadiyyatının tələblərinə əsaslanan ver-gi sisteminin əsas vəzifələri aşağıdakılardır:

-gəlirlərin büdcəyə tam və vaxtında səfərdər edilməsini təmin etmək,əks halda
dövlətin sosial-iqtisadi siyasətinin həyata keçirilməsi qeyri-mümkün olar;

-əhalinin müxtəlif təbəqələrinin gəlirlərinin yenidən bölüşdürülməsi və forma-laşması xüsusiyyətlərini nəzərə almaqla istehsal və istehlakın həm xalq təsərrüfatı,

həm də onun ayrı-ayrı sahələri üzrə tənzimlənməsi üçün şəraitin yaradılmasi.

Azərbaycanın müasir vergi sistemi yaradılarkən bir sıra çətinliklərlə üzləşmiş-dir.Əvvəla o,əsasən fiziki şəxsləri əhatə edən vergi münasibətlərinin zəif inkişafı şəraitində formalaşmışdı.İkincisi,təsərrüfat subyektlərinin vergilərə heç də müsbət olmayan münasibəti ciddi uçot ə nəzarəti tələb edirdi.Üçüncüsü,ölkədə dəqiq vergi siyasəti işlənib hazırlanmamışdı.Dördüncüsü,ölkədə vergitutma sahəsində elmi məktəb,təcrübə demək olar ki, yox dərəcəsində idi.

Lakin zaman keçdikcə bu çətinliklər tədricən aradan qaldırılmış,ölkənin vergi sisteminin təkmilləşdirilməsi,onun inkişaf etmiş ölkələrin ergi sisteminə uygunlaş- dırılması istiqamətində əhəmiyyətli işlər görülmüşdür.

Azərbaycan Respublikasının müasir vergi sisteminə aşagıdakı xarakterik əla-mətlər xasdır:

-ayrı-ayrı qanunvericilik aktlarına deyil,hüququi əsasa arxalanır,yəni məcmu ictimai məhsulun bir hissəsinin yenidən bölüşdürülməsi ilə bağlı bütün maliyə mü- nasibətlərini əhatə edir;

-vergi ödənişlərinə ergi orqanları tərəfindən vahid nəzarət həyata keçirilir;

-ergi ödəyicilərinin ayrı-ayrı kateqoriyalari arasında vergi yükünün ədalətlə bölüşdürülməsini təmin edir;

-xarici ölkələrin təcrübəsinin nəzərə alınması beynəlxalq inteqrasiya proses -lərinə qoşulmağa imkan verir;

-Azərbaycan Respublikasının vergi sistemi digər ölkələrin vergi təcrübəsində işlənib hazırlanmış prinsiplər nəzərə alınmaqla vergitutmanın klassik prinsipləri əsasında formalaşmışdır;

Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinə əsasən ölkənin vergi sistemi-nin əsasında aşagıdakı prinsiplər durur:

-vergilər haqqında qanunvericilik ergitutmanın ümumi,bərabər və ədalətli ol –

masına əsaslanmalıdır;

-vergilər iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmalıdır;

-heç bir şəxs əldə etdiyi mənfəətdən(gəlirdən) eyni növ vergini bir dəfədən ar-tıq ödəməyə məcbu edilə bilməz;

-vergilər siyasi,ideoloji,etnik,konfessional və vergi ödəyiciləri arasında möv-cud olan digər xüsusiyyətlər əsas götürülməklə müəyyən edilə bilməz və diskrimi-nasiya xarakteri daşıya bilməz;

-mülkiyyət formasından və ya fiziki şəxslərin vətəndaşlıgından və ya kapitalın yerindən asılı olaraq vergilərin müxtəlif dərəcələrinin müəyyən edilməsi qadağan-dır;

-Azərbaycan Respublikasının vergiləri yalnız Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən edi- lir,onların dəyişdirilməsi və ya ləğv edilməsi Vergi Məcəlləsinə dəyişiklik edilməsi ilə həyata keçirilir;

-heç şəxsin üzərinə Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən edilən vergilərin xüsusiyyət -lərinə malik və Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən edilməyən,yaxud Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən edilən qaydalardan fərqli olaraq müəyyən edilən vergilər ödəmək vəzifəsi qoyula bilməz;

Azərbaycan Respublikasında aşağıdakı ergilər müəyyən edilir və ödənilir:

-Dövlət vergiləri

-Muxtar respublika vergiləri

-Yerli vergilər(bələdiyyə vergiləri)

Dövlət vergiləri dedikdə,Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən edilən və Azərbaycan Respublikasının bütün ərazisində ödənilməli olan vergilər nəzərdə tutulur.

Muxtar respublika vergiləri dedikdə,Naxçıvan Muxtar Respublikasının Vergi Məcəlləsinə uyğun olaraq Naxçıvan Muxtar Respublikasının qanunları ilə müəyyən edilən və Naxçıvan Muxtar Respublikasında ödənilən vergilər nəzərdə tutulur.

Yerli vergilər(bələdiyyə vergiləri) dedikdə,Vergi Məcəlləsində və müvafiq qa-

nunla müəyyən edilən,bələdiyyələrin qərarlarına əsasən tədbiq edilən və bələdiyyə-lərin ərazilərində ödənilən vergilər nəzərdə tutulur.

Azərbaycan respublikasının Vergi Məcəlləsinə əsasən xüsusi vergi rejimi tədbiq edilə bilər.Xüsusi vergi rejimi dedikdə,müəyyən dövr ərzində vergilərin hesablanması və ödənilməsinin xüsusi qaydası nəzərdə tutulur.

Dövlət vergilərinə aşağıdakılar aiddir:

-Fiziki şəxslərin gəlir vergisi

-Hüquqi şəxslərin mənfəət vergisi

-Əlavə Dəyər Vergisi

-Aksiz vergisi

-Hüquqi şəxslərin əmlak vergidsi

-Hüquqi şəxslərin torpaq vergisi

-Yol vergisi

-Mədən vergisi

-Sadələşdirilmiş vergi

Muxtar Respublika vergilərinə Naxçıvan Muxtar Respublikasında tutulan və yuxarıda sadalanan dövlət vergiləri aiddir(yol vergisi istisna olmaqla).

Yerli vergilər aşağıdakılardır:

-Fiziki şəxslərin torpaq vergisi

-Fiziki şəxslərin əmlak vergisi

-Yerli əhəmiyyətli tikinti materialları üzrə mədən vergisi

-Bələdiyyə mülkiyyətində olan müəssə və təşkilatların mənfəət vergisi

Azərbaycan Respublikasının vergi sisteminin əsas xüsusiyyətlərindən biri ayrı-ayrı ergilərin xüsusi çəkilərinin inkişaf etmiş ölkələrin analoji strukturundan fərqli


olmasıdır.

2000-2003 cü illərdə Azərbaycan Respublikasının dövlət büdcəsinin gəlir his -səsinin formalaşmasında ayrı-ayrı vergi növlərinin xüsusi çəkilərinindinamikası cədvəl 1 də əks olunmuşdur.



Cədvəl .1.2000-2003 cü illərdə ergi və tədiyyələrin növlərinə görə daxilolma-ların strukturu




Vergi və tədiyyələrin

növləri


2000


2001


2002


2003

1

Əlavə dəyər vergisi

22,4

25,8

31,7

32,4

2

Aksizlər

3,9

18,0

11,7

7,1

3

Mənfəət vergisi

24,6

20,3

21,8

21,8

4

Mədən vergisi

9,9

8,2

7,4

6,9

5

Torpaq vergisi

1,3

1,8

1,3

1,4

6

Əmlak vergisi

2,3

2,2

2,9

3,2

7

Sadələşdirilmiş vergi

-

0,7

0,4

1,5

8

Fiziki şəxslərin gəlir vergisi

18,4

16,4

16,1

18,3

9

Dövlət rüsumu

3,1

2,9

3,1

2,8

10

Sair daxilolmalar

3,1

3,7

3,6

4,6

11

Cəmi:

100

100

100

100

Cədvəl.1. dən göründüyü kimi Azərbaycan Respublikasında inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədə fiziki şəxslərdən tutulan gəlir vergisinin payı nisbətən aşağı,müəssələ-rin mənfəət vergisinin payı isə yüksəkdir.

Cədvəl.2.



Göstəricilər

2001

2002

2003

1

Əlavə dəyər vergisi

124,6

98,8

105,4

2

Aksizlər

124,5

94,6

121,6

3

Mənfəət vergisi

104,1

105,7

116,4

4

Mədən vergisi

56,6

59,6

44,3

5

Əmlak vergisi

103,8

124,8

100,8

6

Gəlir vergisi

74,0

103,5

129,7

7

Torpaq vergisi

105,1

80,0

101,1

8

Cəmi vergilər üzrə

93,0

93,9

101,4

Cədvəl.2. dən göründüyü kimi Azərbaycan Respublikasında vergi daxilolma-larının strukturunun inkişaf etmiş ölkələrdəki analoji strukturdan fərqli olmasına təsir edən amillərdən biri ayrı-ayrı vergilər üzrə proqnozlara əməl edilməsi səviy-yəsinin fərqli olmasıdır.Məsələn,2003-cü ildə gəlir vergisi üzrə proqnoza 129,7 faiz əməl edildiyi halda,mədən vergisi üzrə proqnoza cəmi 44,3 faiz əməl edilib.

Azərbaycan Respublikasında büdcəyə vergi daxilolmalarının tərkibində gəlir vergisinin payının inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədə az olmasının bir neçə səbəbi vardır.Bunlardan birincisi Azərbaycan Respublikasında əməkhaqqı səviyyəsinin həmin ölkələrlə müqayisədə qat-qat aşağı olması,ikincisi isə yüksək gəlirli şəxslə-rin öz gəlirlərini vergidən yayındırması ilə əlaqədardır.

Vergi sistemini xarakterizə edən göstəricilərdən biri də vergi yüküdür.Vergi yükünü həm vergi daxilolmalarının ümumi daxili məhsula nisbəti,həm də cəmi da-xilolmaların ümumi daxili məhsula nisbəti kimi təyin edə bilərik.

Qeyd etmək lazımdır ki,vergi yükü göstəricisinin səviyyəsinin aşagı olmasının əsas səbəblərindən biri də xalq təsərrüfatının ayrı-ayrı sahələrinin vergi ödəməkdən azad edilməsidir.Məsələn,kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalı torpaq vergisi istisna olmaqla bütün vergilərdən azad edilib,lakin bu sahədə istehsal olunan məhsulun həcmi ümumi daxili məhsulun tərkibinə daxil edilib.

Azərbaycan Respublikasının dövlət vergi xidməti Vergilər Nazirliyindən və bilavasitə ona tabe olan ərazi vergi orqanlarından ibarət olan vahid mərkəzləşdiril-miş sistemdir. Azərbaycan Respublikası Vergilər Nazirliyinin strukturuna N.M.R-nın Vergilər Nazirliyi, Vergilər Nazirliyinin Tədris Mərkəzi,İri vergi ödəyiciləri və xüsusi vergi rejimli müəssələr ilə iş üzrə Departament,Vergi cinayətlərinin ibtidai araşdırılması Departamenti,Bakı şəhəri Baş Vergilər İdarəsi,Ərazi Vergilər İdarələ-ri,Respublikanın şəhər və rayonları üzrə Vergilər idarələri və şöbələri daxildir.

Vergilər Nazirliyi dövlət idarəetmə orqanları sisteminə daxildir və Azərbay-can Respublikasının Prezidentinə və Hökumətinə tabedir.Vergi xidmətinin mərkəz-ləşdirilmiş sistem kimi qurulması ölkənin bütün ərazisində vahid vergi siyasətinin keçirilməsinə imkan verir.

Vergilər Nazirliyi aşağı orqanların yuxarı orqanlara tabeçiliyi prinsipi ilə qu-rulmuş mərkəzləşdirilmiş sistemdir.

Nazirlik və ona tabe olan bütün vergi orqanları hüquqi şəxsdirlər,onların hər birinin müstəqil xərclər smetası,bankda cari hesabı,xəbərdarlıq orqanında xəzinə hesabı, Azərbaycan Respublikasının dövlət gerbi təsvir olunmuş möhrü,müvafiq möhür və ştampları,VÖEN-ni vardır.

Vergilər Nazirliyinə vergi orqanları qarşısına qoyulan tələblərin və vəzifələrin yerinə yetirilməsinə şəxsən cavabdeh olan Nazirlik rəhbərlik edir.Onu bu vəzifəyə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti təyin edir.Dövlət vergi xidməti orqanları şaquli tabeçilik prinsipi əsasında fəaliyyət göstərir.Şaquli tabeçilik informasiya mübadiləsini sürətləndirir və təlimat xarakerli qanunvericik materiallarının vergi orqanları üzrə yayılmasını şərtləndirir.



3.AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ VERGİ SİYASƏTİ

Milli iqtisadiyyatın inkişafı xeyli dərəcədə ölkədə həyata keçirilən vergi siya-sətindən asılıdır.Hal-hazırda Azərbaycan Respublikasında bazar iqtisadiyyatının formalaşdırılması,onun dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyası istiqamətində aparılan məqsədyönlü iqtisadi siyasət çərçivəsində çevik vergi siyasəti həyata keçirilir.

Respublikamızda aparılan vergi siyasəti vergi dərəcələrinin aşağı salınması və vergi güzəştlərinin azaldılması hesabına vergitutma bazasının gnişləndirilməsinə, iqtisadiyyata investisiya qoyuluşunun stimullaşdırılmasına,hüquqi şəxslərlə fərdi sahibkarlar arasında,rezident və qeyri-rezident vergi ödəyiciləri arasında vergi yükünün bərabərləşdirilməsinə,kiçik və orta sahibkarliq,biznes fəaliyyəti üçün əlerişli şəraitin yaradılmasına və son nəticədə mövcud iqtisadi potensialın artırıl-masına və əhalinin maddi rifahının yüksəldilməsinə yönəldilmişdir.

Qeyd etmək lazımdır ki,vergi siyasəti büdcə siyasətinin tərkib hissəsi olub, büdcənin gəlir hissəsinin formalaşmasına xidmət edir və büdcənin xərc hissəsi nə-zərə alınmadan həyata keçirilə bilməz.

Azərbaycan dölətinin bu günkü büdcə siyasəti aşagıdakı istiqamətlərdə aparı-lır:

-sosial müdafiə siyasəti

-istehsal sferasının inkişaf siyasəti

-maksimal vergi siyasəti


Azərbaycan Respublikasında vergi siyasəti aşağıdakı prinsiplər nəzərə alınmaq-la həyata keçirilir:
-vergi sisteminin normativ-hüquqi bazasının yaradılması,vergi mədəniyyətinin formalaşdırılması.
-Vergi ödəyicilərinin fəaliyyəti üçün əlverişli şəraitin yaradılması və onların hüquqlarının maksimum qorunması

-Vergi yükünün optimal səviyyədə saxlanılması

-Vergi sisteminin idarəetmə orqanlarının fəaliyyətinin digər dvlət orqanları ilə əlaqələndirilməsi

-Sahibkarlıq və investisiya fəallığını stimullaşdıran,sadə və vergi ödəyicisi tə-rəfindən başa düşülən vergi sisteminin yaradılması

Respublikada həyata keçirilən vergi siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri də vergi ödəyicilərinin məlumatlandırılmasi və vergi təbliğatıdır.

Son illər Azərbaycan Respublikasında həyata keçirilən vergi siyasəti aşağıda qeyd olunanlara nail olunması məqsədini güdür:

-vergilərin sayının azaldılması

-vergi dərəcələrinin azldılması

-vergi güzəştlərinin minimuma endirilməsi

-hüquqi şəxslərlə fərdi sahibkarlar arasında vergi yükünün bərabərləşdirilməsi

-əlverişli investisiya mühitinin yaradılması

-dağ və ucqar rayonlarda sahibkarlığın stimullaşdırılması

-vergi ödəyicilərinin hüquqlarının genişləndirilməsi

-vergidən yayınmaya qarşı səmərəli vergi nəzarətinin təşkili

-vergi idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi

Leqal iqtisadiyyatın normal fəaliyyət göstərməsi üçün əlverişli vergi şəraitinin yaradılması dövlətin vergi siyasətinin əsas istiqamətlərindən biridir. Respublika-mızda bu sahədə daim məqsədyönlü işlər görülmüşdür.Belə ki,mənfəət vergisinin dərəcəsi 45 faizdən 22 faizə,əlavə dəyər vergisinin dərəcəsi 28 faizdən 18 faizə,fi-ziki şəxslərin gəlir vergisinin maksimal dərəcəsi 55 faizdən 35 faizə endirilmişdi.

Xarici investisiyaların ölkə iqtisadiyyatına axınını stimullaşdirmaq,zəngin neft-qaz yataqlarının mənimsənilməsini sürətləndirmək məqsədiylə Azərbaycan Res-publikası ərazisində hasilatın pay bölgüsü üzrə sazişlər əsasında karbohidrogen fə-aliyyətini həyata keçirən xarici şirkətlər üçün Protokollarla tənzimlənən ,Vergi Mə-
cəlləsindən fərqli üstünlüklərə malik olan xüsusi rejimli vergitutma mexanizmi nə-zərdə tutulmuşdur.

Son 8 ildə xarici vergi ödəyicilərinin sayı 3 dəfədən çox artıb.1 yanvar 2003-cü il tarixə xarici investisiyalı müəssisələrin sayı 2474,o cümlədən tamamiylə xarici investisiyalı müəssisələr 966 və daimi nümayəndəliklər 789 olmuşdur.Xarici investisiyalı müəssisələrin yerinə yetirdiyi işlərin və gstərilən xidmətlərin ümumi həcmi 9,0 trilyon manatdan çoxdur.1996-2002-ci illərdə bu vergi ödəyicilərinin ümumi daxili məhsuldakı xüsusi çəkisi 9 dəfədən çox artıb.

Kənd təsərrüfatının inkişafının inkişafının stimullaşdırılması sahəsində də xü-susi vergi siyasəti aparılır.Artıq qeyd edildiyi kimi kənd təsərrüfatı məhsulları is-tehsalını artırmaq və bu sahədə sahibkarlığın inkişafını sürətləndirmək məqsədilə 2001-ci yanvarın 1-dən başlayaraq bu sektor torpaq vergisi istisna olmaqla bütün vergilərdən azad edilmişdir.

Kənd təsərrüfatı istehsalının vergilərdən azad edilməsi artıq öz nəticələrini verməkdədir.Məlum olduğu kimi,taxıl istehsalı sahəsində çox böyük nailiyyətlər əldə olunub.Digər kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalında da bu cür artımı diq-qətə gətirmək mümkündür.Bu isə nəticə etibarilə respublikanın iqtisadi təhlükəsiz-liyinin həyata keçirilməsi üçün çox vacib şərtlərdəndir.

Vergi siyasətinin həyata keçirilməsi dövləti vergi islahatları aparmağa sövq edən əsas amillərdən biridir.

Azərbaycan Respublikasının vergi sistemində aparılan islahatların əsas məq-sədi yeni istehsal-mülkiyyət şəraitində ölkə iqtisadiyyatının bütün sahələrinin po-tensial imkanlarından istifadənin səmərəliliyini artırmaqdan,onların dinamik inki-şafını təmin etməkdən,kiçik və orta sahibkarlığın formalaşmasına,ümumən iqtisadi sistemdə işgüzarlığı,çevikliyi,təşəbbüskarlığı təşviq etməklə bütövlükdə sosial-iqtisadi inkişafa şərait yaratmaqdan ibarətdir.

Keçid dövründə vergi sisteminin formalaşması bazar mexanizmi ilə inzibati sərancamvermə mexanizminin qarşılıqlı sintezi ilə müşayət olunmalıdır.

Azərbaycan Respublikasında iqtisadi siyasətin tərkib hissəsi olan vergi isla-


hatları aşağıdakı başlıca prinsiplərə əsaslanır:

-Ümumi məqsədyönlük,yəni vergi sisteminin qurulmasında və səmərəliliyin artırılmasında onun iqtisadi inkişafa məcmu təsirindən çıxış edilməsi;

-Sadəlik,yəni vergilərin müəyyən edilməsi və onların yığılması sahəsində hər cür bürokratik maneələrin aradan qaldırılması,tədbiq olunan çoxsaylı hesabat formalarının sayının azaldılması və müəssisələrin mühasibat bölmələrinin işindəki gərginliyin azaldılması;

-Fiskal səmərəlilik,yəni dövlətin və vergi ödəyicilərinin vergilərin yığılması ilə bağlı xərclərinin vergi daxilolmalarından dəfələrlə az olması,əks dövlətin əsas xərclərinin maliyələşdirilməsinə vəsait çatışmamazlığının labüdlüyü;

-Vergiləri ödəməkdən yayınma meyllərinə sədd çəkilməsi,yəni bu və ya digər verginin tədbiqi və onun yığılması qaydalarının müəyyən edilməsi zamanı onun ödənilməsindən yayınmanın və beləliklə də iqtisadiyyatın və bütövlükdə cəmiyyətin kriminallaşmasının qarşısının alınması üçün müvafiq normativ-hüqu-qi bazanın hazırlanması və onun tədbiqi;

-Universallıq,yəni vergi dərəcələrinin və gəlirlərin bölüşdürülmə normativləri- nin maksimum universallığının təmin edilməsi,müxtəlif kateqoriyalı vergi ödəyici-lərinə,sahələrə və fəaliyyət növlərinə vergitutma məqsədilə yanaşma müxtəlifliyi-nin təmin edilməsi;

-İctimai faydalı fəaliyyət növlərini inkişafının stimullaşdırılması və zərərli fəaliyyət növlərinin qarşısının alınması,yəni səmərəli vergi sistemi qurmaqla is-tehsal təyinatlı investisiya fəallığının və iqtisadi aktivliyin artırılması hesabına cə-miyyət qarşısında duran problemlərin həll edilməsi və.s.


4.Azərbaycan Respublikasının vergi sistemində islahatların aparılma mexanizmi
Bazar münasibətlərinə keçid şəraitində respublika iqtisadiyyatında gedən islahatlar vergi sistemində islahatların aparılması mexanizmi sahəsində də öz əksini tapmışdır. Bu istiqamətdə islahatlar ölkə iqtisadiyyatına makro səviyyədə öz tə’sirini göstərməklə bərabər, sahibkarlıq fəaliyyətiniin geniş inkişaf etməsinə, istehsal münasibətlərinin inkişaf etdirilməsinə, bank – pul, kredit sisteminin əlaqəliyinin daha qabarıq təşkilinə tə’sir edir.

Vergi sistemi sahəsində islahatlar respublikanın müstəqillik qazandığı dövrdən bu günədək davam etməkdədir. Azərbaycan Respublikasının vergi sistemində islahatların aparılması Azərbaycan Respublikasının Konstitutsiyasının tətbiq edilməsi, vergi sisteminin səmərəli fəaliyyətini tənzimləyən qanun və digər qanunvericilik aktlarının qəbulu, ayrı – ayrı vergi növləri, onların yığılması, dərəcələrinin müəyyən edilməsi, stimullaşdırıcı xarakterinin gözlənilməsi, ölkə iqtisadiyyatının inkişafına tə’sir mexanizminini icra edilməsi ilə bağlıdır. Ancaq bu gün vergi sistemində güclənən sağlam təmayüllərin mahiyyətini tam açıqlamaq, vergi sisteminin təkmilləşdərilməsi istiqamətində atılan addımlara aydınlıq gətirmək baxımından yaxın keçmişin bə’zi neqativ cəhətlərini qeyd etmək vacibdir.

Xırdalığa varmamaq üçün birbaşa mahiyyətə keçək. Hər bir işin mahiyyəti onun nəticəsi ilə ölçülür. Vergi sistemində də “nəticə” dedikdə ilk növbədə büdcə proqnozlarının icra vəziyyəti yada düşür. Ona görə də diqqəti son 6 ildə büdcə proqnozlarının yerinə yetirilməsi dinamikasına yönəldirik.

1996 və 1997 – ci ilin vergi proqnozları müvafiq olaraq 1,6 və 2 trln. manat olub və artıqlamasıyla icra edilib. 1998 və 1999 – cu illərdə illik proqnozlar 2,3 trln. manat təşkil edib. 1998 – ci ildə proqnozun cəmi 71%, 1999 – cu ildə isə 83,2% - i icra edilib. Nəhayət, 2000 – ci ildə 2,5 trln. manatlıq büdcə proqnozu artıqlaması ilə yerinə yetirilib.

Qeyd edək ki, 1996 və 1997 – ci illərdə büdcə proqnozlarının həcmi nisbətən aşağı oub. Üstəlik də əsas vergi növlərinin (mənfəət, ƏDV) dərəcələri xeydi yüksək idi. O dövrdə Laffer nəzəriyyəsinə (bu nəzəriyyə daha çox “Laffer əyrisi” adıyla məşhurlaşıb) əsaslanıb “dərəcələri aşağı salmaqla vergitutma bazasını genişləndirmək, bununla da büdcə daxilolmalarını artırmaq” tezisi irəli sürüldü. Bu nəzəriyyəyə əsasən, vergilərin yüksək dərəcələri müəssisələrin rentabelliyinin aşağı salır, bu da büdcə daxilolmalarına mənfi tə’sir göstərir.

Bu arqumentləri əsas götürərək, mənfəət vergisinin dərəcəsi 1 yanvar 1997 – ci ildən 35% - dən 32% - ə, ƏDV isə 28% - dən 20% - ə endirildi. 1997 – ci ildə bu tezis özünü doğrultsa da, 1998 – ci ildə tamamı ilə əks nəticələr qeydə alındı: büdcə proqnozları cəmi 71% icra edildi.

1999 – cu ildə mənfəət vergisi 32% - dən 30% - ə endirildi. Bu dəfə 1998 – ci illə müqayisədə büdcə daxilolmaları xeyli artsada da, (hər iki ildə büdcə proqnozlarının həcmi 2,3 trln. manat olub, sadəcə birinci il 71%, ikinci il isə 83,2% icra edilib) “dərəcələri aşağı salmaqla vergitutma bazasını genişləndirmək, bununla da büdcə daxilolmalarını artırmaq” tezisi yenə özünü tam doğrultmadı. Çünki əsas funksiya – büdcə öhdəliklərini reallaşdırmaq mümkün olmadı. Obrazlı desək, “Laffer əyrisi” bu dəfə əyilmədi.

Burada problemin səbəblərini aydınlaşdırmaq lazım gəlir. Dərəcələrin aşağı salınması daxilolmaların artmasını şərtləndirən yeganə amil yox, sadəcə amillərdən biribir. Daha vacib amil isə bütövlükdə vergi sistemini sağlamlaşdırmaq və eyni zamanda vergi intizamını gücləndirməkdir. Dərəcənin aşağı salınmasıyla kifayətlənib vergi intizamına diqqət yetirilməməsi isə gözlənilən artım əvəzinə tənəzzülə səbəb oldu.

Yaxın keçmişimizdə vergi orqanlarındakı çatışmamazlıqları əsasən iki qrupda təsnifləşdirmək olar: vergi qanunvericiliyinin pərakəndə, arma – qarışıq qanunlar və normativ sənədlərdən ibarət olması, vergi siyasətinin kortəbii şəkildə, yə’ni elmi əsaslara söykənmədən aparılması.

1999 – ci ilin ikinci yarısından başlayaraq hər iki istiqamətdə çatışmamazlıqların aradan qaldırılması üçün ciddi addımlar atılmağa başlandı. Mükəmməl vergi qanunvericiliyini özündə cəmləşdirən Vergi Məcəlləsi hazırlandı və qəbul edildi. Lakin 2002 – ci ilin yanvar ayının birindən qüvvəyə minən, müəyyən dəyişikliyə uğrayan Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi vergi sistemi sahəsində islahatların növbəti mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Bu Vergi Məcəlləsi ilə dövlət sosial müdafiə fonduna ayırmalar sahəsində məbləği 25% - ə endirməklə əlillər fonduna ayrılan 1% (ümumi mənfəətin) 29% - in tərkibinə daxil edildi. Əlavə dəyər vergisi ilə əlaqədar müəyyən dəyişiklər edildi.

Aksiz vergisinin vergitutma obyekti olan maya məhsulu çıxarıldı və yalnız neft məhsulları əlavə edildi.

Sadələşdirilmiş sistem üzrə vergi ödəyicilərinin müəyyən edilməsi sahəsində yeniliklər müəyyən edildi. 2002 – ci ilin yanvar ayının 1 – dən qüvvəyə minən Vergi qanunvericiliyinə görə sadələşdirilmiş sistem üzrə vergi ödəyiciləri yalnız əlavə dəyər vergisi və mənfəət vergisi ödəməyən vergi ödəyiciləri müəyyən edildi. Eyni zamanda təşkilati məsələlər və kadr siyasəti yeni prinsiplər üzərində formalaşmağa başladı. Və təbii ki, vergi intizamı ön plana çəkildi, vergidən yayınanlara qarşı qanun çərçivəsində sərt tədbirlər görüldü. Nəticədə 1999 – cu ildə büdcə öhdəliklərini tam yerinə yetirmək mümkün olmasa da, artım tendensiyasının təməli qoyuldu.

2000 – ci ildə artım tendensiyası gücləndirildi və nəticədə vergi proqnozları artıqlaması ilə icra edildi. Onu da əlavə edək ki, ötən ilki proqnozların həcmi (2,5 trln. manat) 1999 – cu illə müqayisədə 9,5% artmışdı. Bununla yanaşı, ötən ildən mənfəət vergisinini dərəcəsi 30% - dən 27% - ə endirilib. Deməli, islahatlar ardıcıl (dərəcələrin aşağı salınması, nəzarətin gücləndirilməsi, struktur dəyişikliyi və s.) həyata keçiriləndə Laffer nəzəriyyəsi özünü doğruldur. Ayrılıqda nə dərəcələrin aşağı salınması, nə struktur dəyişikliyi, nə də nəzarətin gücləndirilməsi effekt verir.

Nəhayət bu ilin vergi proqnozlarının həcmi ötən ilə nisbətən 28%, 1996 – cı illə müqayisədə düz iki dəfə artıb. Son 6 lilin göstəricisini müqayisə etsək, vergi daxilolimalarının artım dinamikasında ciddi irəliləyişlərin olması açıq – aydın görünür. Məsələn, əgər 1996 – cı ildə bütövlükdə büdcəyə 1,6 trln. manat vəsait daxil olmuşdusa, bu ilin təkcə 9 ayında bundan 32% çox – 2,1 tlrn. manat vergi toplanıb.

Onu da qeyd edək ki, bu ildən yeni vergi qanunvericiliyi qüvvəyə minib. Bununla bağlı vergi ödəyicilərinə nəzarət mexanizmində, vergidən yayınanlara qarşı tətbiq edilən sanksiyalarda, eləcədə bütövlükdə vergi sistemində kordinal dəyişikliklər həyata keçirilir.

O biri tərəfdənsə, geniş miqyaslı təbliğat və maarifləndirmə işlərinə baxmayaraq yeni vergi qanunvericiliyi vergi ödəyiciləri tərəfindən ləng qavranılır. Bu da təbii ki, vergilərin toplanmasında müəyyən problemlər yaradır. Şübhəsiz ki, yeni vergi qanunvericiliyinin tam mənimsənilməsi və oturuşması üçün müəyyən vaxt lazımdır. Buna baxmayaraq vergilərin toplanması istiqamətində artım tendensiyası gündən – günə güclənir. Bu da çox yaxın gələcəkdə vergi sisteminin daha mükəmməl şəkildə formalaşacığını söyləməyə asas verir.

Göstərmək lazımdır ki, ötən illə müqayisədə fiziki şəxslərdən büdcəyə daxilolmalar 35 mlrd. manat azalıb. Bu azalma əsasən əmək haqlarından tutulan gəlir vergisinin hesabına baş verib. Birdəfəlik rüsum məbləğləri də 2000 – ci illə müqayisədə, 30,9% aşağı enib. Proqnozlara əməl olunmaması Nazirlər Kabinetinin müvafiq qərarı ilə rüsum dərəcələrinin 3 dəfə aşağı salınması ilə izah olunur. Mə’lum olduğu kimi, Vergi Məcəlləsi bu il yanvarın 1 – dən qüvvədədir. Vergilər Nazirliyi Məcəllənin tətbiqini mütəmadi olaraq təhlil edir. Sənədin təkmilləşdirilməsi məqsədi ilə onun beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması, habelə beynəlxalq maliyyə təşkilatlarının tövsiyələrindən istifadə edilməsi məqsədəuyğun sayılır. Sadəlşdirilmiş sistem üzrə vergilərin əhatə dairəsini azaltmaq üçün bu vergi növünün tətbiqini məhdudlaşdırmaq lazımdır. Malların uçotdan gizlədilməsinə görə Vergi Məcəlləsində məs’uliyyət nəzərdə tutulmayıb. Ona görədə sənəin 58 – ci maddəsinə də maliyyə sanksiyalarının tətbiq olunması təklif edilir. Məcəlləyə edilmiş 79 əlavə və dəyişikliyin 46 – sı redaktə xarakterlidir. Bunlar vergilərin hesablanmasına və ödənilməsinə tə’sir etməyəcək.

Vergilər Nazirliyinin 9 avqust 2001 – ci il tarixli A – 127 saylı əmri ilə Ərazi Vergilər İdarəsi strukturunun yaradılması vergitutma sahəsində islahatlarla zəngin olan ötən ilin mühüm hadisələrindəndir. Bu strukturun yaradılmasında əsas məqsəd vergi administrasiyası sisteminin modernləşdirilməsi, yerli vergi orqanlarının fəaliyyətinin koordinasiyasının gücləndirilməsi, onların fəaliyyəti üzərində operativ rəhbərliyin həyata keçirilməsidir. Bütün bu tədbirlər vergilərin yığılması prosesində təşkil və nəzarət işlərinin gücləndirilməsinə, ödəyicilərdə vergi mədəniyyətinin və intizamının formalaşdırılmasına xidmət edir. Bu strukturun yaradılmasından qısa müddət keçməsinə baxmayaraq, qarşıya qoyulmuş vəzifələrin yerinə yetirilməsi sahəsində artıq bir sıra irəliləyişlər nəzərə çarpır. Belə ki, yerlərdə Vergi Məcəlləsinə, Vergilər Nazirliyinin əmr, sərəncam və göstərişlərinə vaxtında, düzgün və tam əməl edilməsi üçün gündəlik nəzarət sistem qurulmuş, vergi orqanlarında icra intizamı möhkəmləndirilmişdir.
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ

SUMQAYIT DÖVLƏT UNİVERSİTETİ


KURS İŞİ

MÖVZU:VERGİ SİSTEMİ VƏ VERGİ SİYASƏTİ
Kurs: II
Qrup: 703
Fakültə: İqtisadiyyat və İdarəetmə
Kafedra: İqtisadi Nəzəriyyə
Fənn: İqtisadi Nəzəriyyə
Tələbə: Qocayev Məhəmməd
Rəhbər: Əzizova Kəmalə

SUMQAYIT – 2009


P L A N
1)Vergi Sisteminin Mahiyyəti

2)Azərbaycan Respublikasının Vergi Sistemi

3) Azərbaycan Respublikasının Vergi Siyasəti

4) Azərbaycan Respublikasının Vergi Sistemində İslahatların Aparılma Mexanizmi



Giriş.
Uzun illər respublikamız keçmiş sovet dövlətinin tərkibində olduğundan özü-nün müstəqil vergi sistemi olmamış,buna görə də müstəqil maliyə və onun tərkib hissəsi olan vergi siyasəti yeridə bilməmişdir.1991-ci il siyasi və iqtisadi müstəqil-lik əldə etdikdən sonra hər bir sahədə olduğu kimi məhz vergi sisteminin təkmil-ləşdirilməsi ilə əlaqədar da müvafiq islahat xarakterli tədbirlər görülmüşdür.Bu tədbirlər vergi qanunvericiliyimizin yaradılması,vergi sisteminin struktur tərkibinin yaradılması iləbağlı tədbirlərdir.

Müstəqilliyimiz bərqərar olduqdan sonra vergi sisteminin qa- nunvericilik bazasının təşkili ilk olaraq Azərbaycan Respublika- sının konstitusiyası təsdiq edildikdən və qüvvəyə mindikdən son- ra başlamışdır. 1995-ci ildən qanunvericilik sahəsində islahatlar başladı. Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi təsdiq edil- di, bir sıra qanunvericilik aktları, qanunlar qəbul edildi.


Müasir Azərbaycan Respublikasının qarşısında duran əsas vəzifə ölkənin gə- ləcək iqtisadi və sosial inkişafını təmin etməkdir. Bunun üçün isə dövlət ölkənin əmək və təbii resurslarını nəzərə almaqla özünün maliyyə və onun tərkib hissəsi olan vergi strategiyasını işləyib hazırlamışdır. Bu vergi strategiyasını həyata keçi- rərkən respublikamızın vergi sisteminin təkmilləşməsi üçün vergilərin sayının azaldılması, vergitutma bazasının genişləndirilməsi hesabına vergi dərəcələrinin aşağı salınması və vergi güzəştlərinin geniş tətbiqinin təmin edilməsi nəzərə alın -malıdır.
Nəticə və təkliflər.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz məsələlərin izahında belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, Respublikamızda aparılmış islahatlar öz müsbət nəticəsini yaxın günlərdə göstərəcəkdir. Vergi münasibətlərinin tənzimlənməsini bir başa əlaqəndirən mövcud sistemin qanunvericilik bazasında müəyyən boşluqlar qalmaqdadır. Bu boşluqlar isə qanunvericilik bazasının sahibkarlıq fəaliyyətinin tənzimlənməsi ilə bağlı dövlət tədbirlərinin əlaqələndirilməsi ilə bağlıdır.

Vergi sistemində aprılan islahatların nəticəsidir ki, dövlət büdcəsinə daxilolmaların dinamikasının 2 dəfədən çox artması ilə bağlıdır. Bu nəticə məhz 1996 – cı ildən hal – hazır ki dövr arasında intervalla əhatə edilir.



Vergi sisteminin Qanunvericilik əsaslarının növbəti islahatlarda daha da uyğunlaşdırılması üçün aşağıdakı təklifləri məqsədə uyğun sayıram:

  1. Vergi qanunvericiliyimizdə boşluqların aradan qaldırılması istiqamətində tədbirlər;

  2. Qanunvericiliyimizin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər sistematikliyinin tə’mini;

  3. Qanunvericiliyimizdə aparılan tədbirlərin stimullaşdırıcı və tənzimləyici xüsusiyyətlərinin tə’mini;

  4. Sahibkarlıq fəaliyyətinin inkişaf etdirilməsində rolunun artırılması;

  5. Xarici dövlətlərin vergi sistemindəki Azərbaycan Respublikasının vergi münasibətlərinin mühiti ilə əlaqələndirici tətbiqi.


İstifadə edilmiş ədəbiyyat siyahısı.
1. Həsənli M. “Vergilər”. Bakı – 1999

2. Musayev A. “Vergi sistemi”. Bakı – 2001

3. Azərbaycan Respublikasının Konstitutsiyası

4. “Azərbaycan Respublikasının Vergi qanunvericiliyi”. Hüquq. Bakı – 2002

5. Məmmədov S.M. “Vergi və vergi sistemi”. Bakı – 1998.

6. Həsənli M. “Bazar iqtisadiyyatı ölkələrinin vergi sisteminin formalaşdırılması”. Bakı – 1998.

7. Məmmədov S. “Maliyyə”. Bakı – 2000

8.Azərbaycan Respublikasının “Vergi Məcəlləsi”.Bakı, “Hüquq Ədəbiyyatı ”

9. Əyyubov V. S. “Büdcə və vergi sistemi”. Bakı, “Elm” , 2004

10.www.google.az


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə